Hüquqşünas Ellada Bayramovanın ŞƏRHİ:Cəza insanı islah etmirsə, onun hüquqi məqsədi nədir?  

Cinayətə görə cəza yalnız intiqam və çəkindirmə vasitəsidir, yoxsa insanın cəmiyyətə qayıtmasına da xidmət etməlidir?

Cəmiyyət cinayətlə üzləşəndə ilk reaksiyası, adətən, cəzanın sərtliyini tələb etmək olur. Ağır cinayət törədilibsə, daha ağır cəza verilməli, şəxs uzun müddət azadlıqdan məhrum edilməli, törətdiyi əməlin nəticələrini hiss etməlidir. Bu yanaşmanın arxasında anlaşılan bir tələb dayanır: pozulmuş ədalət bərpa edilməli, zərərçəkmişin hüquqları qorunmalı və cəmiyyətə belə əməllərin qəbulolunmaz olduğu göstərilməlidir. Lakin cinayət hüququnun mahiyyəti ilə bağlı daha mürəkkəb bir sual da var: əgər insan cəzalandırılır, lakin cəza onun davranışını dəyişmir və gələcəkdə yenidən cinayət törətməsinin qarşısını almırsa, hüquqi sistem qarşısına qoyduğu məqsədə nə dərəcədə nail olur?

Bu sual cəzanın zəruriliyini inkar etmir. Əksinə, cəzanın nə üçün tətbiq edildiyini, hansı nəticəyə xidmət etməli olduğunu və onun effektivliyinin necə qiymətləndirilməli olduğunu araşdırmağa imkan verir. Çünki cinayətə hüquqi reaksiya vermək bir məsələdir, həmin reaksiyanın gələcək cinayətlərin qarşısının alınmasına necə təsir göstərməsi isə başqa məsələdir.

Cinayət hüququnun məqsədi yalnız törədilmiş əməlin əvəzini ödətməkdən ibarət deyil. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 41.2-ci maddəsində cəzanın üç əsas məqsədi müəyyən edilir: sosial ədalətin bərpası, məhkumun islah edilməsi və həm məhkumlar, həm də başqa şəxslər tərəfindən yeni cinayətlərin törədilməsinin qarşısının alınması. Deməli, qanunvericilik cəzanı yalnız keçmişdə törədilmiş əmələ görə dövlətin tətbiq etdiyi məhrumiyyət kimi deyil, gələcəyə yönəlmiş hüquqi vasitə kimi də nəzərdə tutur.

Bu yanaşma mühüm bir hüquqi nəticəyə gətirir: cəzanın sərtliyi ilə onun effektivliyi eyni anlayış deyil. Sərt cəza törədilmiş cinayətə görə məsuliyyətin ağırlığını ifadə edə bilər, lakin bu, həmin cəzanın şəxsi mütləq islah edəcəyinə və ya gələcək cinayətlərin sayını azaldacağına avtomatik təminat vermir. Eyni zamanda, cəzanın islah məqsədinə xidmət etməsi onun törədilmiş əməlin ağırlığına uyğunluğunu və ədalətli olmasını arxa plana keçirməməlidir.

Cəzanın hüquqi məqsədi yalnız insanı törətdiyi əmələ görə məsuliyyətə cəlb etmək deyil, qanunun imkan verdiyi çərçivədə onun gələcəkdə yenidən cinayət törətməsinin qarşısını almaqdır. Bu məqsədlər bir-birinə zidd deyil. Əsas məsələ onların konkret işdə və cəzanın icrası prosesində necə uzlaşdırılmasıdır.

Cəza intiqam deyil, lakin məsuliyyətsizlik də deyil

Cəza ilə intiqam arasında prinsipial fərq var. İntiqam şəxsi hisslərdən, qəzəbdən və qarşı tərəfə əzab vermək istəyindən qaynaqlana bilər. Cəza isə qanunla müəyyən edilmiş əsaslara, məhkəmə qərarına və hüquqi prinsiplərə söykənməlidir. Onun müddəti, növü və tətbiqi dövlətin emosional reaksiyası ilə deyil, qanunun tələbləri ilə müəyyən olunmalıdır.

Cinayət törətmiş şəxsə cəza tətbiq edilməsi onun əməlinə hüquqi qiymət verilməsi, ictimai təhlükəli davranışın pislənməsi və pozulmuş hüquq qaydasının qorunması deməkdir. Lakin dövlətin hüquqi mövqeyi cəza təyin edildikdən sonra da qanunla məhdudlaşır. Məhkumun azadlığının məhdudlaşdırılması onun insan ləyaqətinin inkar edilməsi və ya qanunla nəzərdə tutulmayan əlavə əzablara məruz qoyulması üçün əsas yarada bilməz.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin hüquqi mövqelərində də cəzanın sosial ədalətin bərpası, məhkumun islah edilməsi və yeni cinayətlərin qarşısının alınması məqsədləri vurğulanır. Cəzanın ədalətli olması törədilmiş əməlin xarakteri və ictimai təhlükəlilik dərəcəsi, təqsirkarın şəxsiyyəti və digər əhəmiyyətli hallar nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Burada diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, cəzanın humanist məqsədi məsuliyyətin aradan qaldırılması demək deyil. İslah etmək cinayəti əhəmiyyətsizləşdirmək, zərərçəkmişin yaşadığı zərəri unutmaq və ya törədilmiş əməlin nəticələrini görməzdən gəlmək deyil. Əksinə, şəxsin öz davranışının nəticələrini dərk etməsi, məsuliyyətini qəbul etməsi və gələcəkdə qanuna uyğun həyat sürməsi üçün şərait yaratmaq islah prosesinin mühüm istiqamətlərindəndir.

Başqa sözlə, hüquqi dövlət nə cinayətə biganə qala bilər, nə də cəzanı məqsədsiz sərtliyə çevirə bilər.

Azadlıqdan məhrumetmə insanı dəyişirmi?

Azadlıqdan məhrumetmə cəzası cəmiyyəti müəyyən müddət ərzində konkret şəxsin törədə biləcəyi cinayətlərdən qorumağa xidmət edə bilər. Eyni zamanda, cəzanın qaçılmazlığı və hüquqi nəticələri digər şəxslər üçün çəkindirici təsir yarada bilər. Lakin bu mexanizmlərin heç biri təkbaşına insanın davranışında davamlı dəyişiklik baş verəcəyinə zəmanət vermir.

İnsan həbsdən çıxdıqdan sonra əvvəlki sosial mühitinə, maddi çətinliklərə, ailə problemlərinə və onu cinayətə aparmış davranış vərdişlərinə qayıdırsa, sadəcə cəza müddətinin başa çatması onun həyatında yeni başlanğıc yaratmaya bilər. Əgər şəxs azadlığa çıxdıqdan sonra qanuni gəlir əldə etmək, yaşayış yerini təmin etmək, peşə qazanmaq və cəmiyyətə inteqrasiya olunmaq imkanlarından məhrum qalırsa, onun yenidən cinayətə yönəlməsi riskini artıran amillər aradan qalxmamış olur.

Əlbəttə, bu, cinayətin səbəblərini yalnız sosial şəraitlə izah etmək və şəxsin fərdi məsuliyyətini azaltmaq demək deyil. Eyni şəraitdə yaşayan insanların hamısı cinayət törətmir. Hər bir işdə şəxsin öz qərarları və hərəkətləri üçün məsuliyyəti qalır. Lakin cinayətlərin qarşısının alınması ilə məşğul olan hüquqi sistem həmin davranışa təsir göstərən amilləri də nəzərə almalıdır.

Əgər cəzanın məqsədlərindən biri yeni cinayətlərin qarşısını almaqdırsa, onda məhkumun gələcək həyatına təsir edən şərtlərin araşdırılması hüquqi siyasətin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. Burada söhbət cinayət törətmiş şəxsin rahatlığını cəmiyyətin təhlükəsizliyindən üstün tutmaqdan getmir. Söhbət cəmiyyətin uzunmüddətli təhlükəsizliyini təmin edə biləcək mexanizmlərin yaradılmasından gedir.

Təkrar cinayət: problemin yalnız hüquqi deyil, həm də sosial tərəfi

Təkrar cinayətkarlığa yalnız cəzanın yetərincə sərt olmamasının nəticəsi kimi yanaşmaq problemin bütün mənzərəsini əhatə etmir. Təkrar cinayətin səbəbləri müxtəlif ola bilər: əvvəlki davranış vərdişləri, cinayətkar mühitlə əlaqələrin davam etməsi, psixoloji və sosial problemlər, peşə bacarıqlarının olmaması, qanuni məşğulluğa çıxışın çətinliyi və azadlığa çıxdıqdan sonra zəruri dəstəyin göstərilməməsi.

Bu amillərin hər biri konkret şəxsin vəziyyətindən asılı olaraq fərqli əhəmiyyət daşıya bilər. Buna görə də təkrar cinayətlərin qarşısının alınması üçün vahid və bütün şəxslərə eyni şəkildə tətbiq edilən yanaşma kifayət etmir. Cəza siyasəti qanuni məsuliyyətlə yanaşı, şəxsin risklərinin və ehtiyaclarının qiymətləndirilməsinə, onun davranışında dəyişiklik yaratmağa imkan verən tədbirlərə də yer verməlidir.

Məsələn, peşə bacarığı olmayan, uzun müddət iş təcrübəsi qazanmamış və azadlığa çıxdıqdan sonra ailə dəstəyindən məhrum qalan şəxslə bağlı yalnız nəzarətin gücləndirilməsi bütün problemləri həll etməyə bilər. Belə hallarda peşə hazırlığı, məşğulluğa yönləndirmə, psixoloji dəstək və sosial adaptasiya tədbirləri də əhəmiyyət kəsb edir. Digər tərəfdən, ağır zorakılıq riski olan şəxslə bağlı cəmiyyətin təhlükəsizliyinin qorunması, qanuni nəzarət və risklərin idarə olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Deməli, reabilitasiya təhlükəsizlikdən imtina etmək deyil. Düzgün qurulduqda, o, təhlükəsizliyin təmin olunmasına xidmət edən vasitələrdən biri ola bilər.

Resosializasiya: cəzadan sonra həyatın hüquqi əhəmiyyəti

Resosializasiya — şəxsin cəmiyyətə yenidən uyğunlaşması, qanuni sosial münasibətlərə qayıtması və müstəqil həyatını hüquqa uyğun qurmaq imkanlarının gücləndirilməsi prosesidir. Bu proses məhkumun azadlığa buraxıldığı gün başlamamalıdır. Onun əsasları cəzanın icrası dövründə formalaşdırılmalı, azadlığa çıxış mərhələsində isə konkret dəstək mexanizmləri ilə davam etdirilməlidir.

Azərbaycan Respublikasının Cəzaların İcrası Məcəlləsində nəzərdə tutulan probasiya nəzarəti bu istiqamətdə hüquqi əhəmiyyətə malik mexanizmlərdəndir. Məcəllənin 15-1-ci maddəsinə əsasən, probasiya nəzarəti müəyyən kateqoriyadan olan şəxslərin üzərlərinə qanunla və məhkəmə qərarı ilə qoyulmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsinə nəzarətlə yanaşı, onların islahına, sosial adaptasiyasına və reabilitasiyasına yönəlmiş sosial-hüquqi tədbirləri də əhatə edir. Bu yanaşmanın mahiyyəti nəzarətlə dəstəyi bir-birinə qarşı qoymamaqdadır. Hüquqi nəzarət şəxsin üzərinə qoyulmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsini təmin etməyə yönəlir. Sosial adaptasiya isə onun qanuni həyat qurmaq imkanlarını gücləndirməyə xidmət edir. Effektiv sistem hər iki istiqamətin konkret şəxsin vəziyyətinə uyğun şəkildə əlaqələndirilməsini tələb edir.

Resosializasiyanın praktik nəticə verməsi üçün bir sıra məsələlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır: peşə təhsili və əmək bazarına çıxış, yaşayış yerinin təmin edilməsi, ailə əlaqələrinin bərpasına dəstək, zəruri psixoloji və sosial xidmətlərə çıxış, hüquqi məsləhət və azadlığa çıxdıqdan sonra qanuni öhdəliklərin yerinə yetirilməsi üçün istiqamətləndirmə. Bu tədbirlər şəxsin törətdiyi cinayətə görə məsuliyyətini aradan qaldırmır. Onlar gələcəkdə qanun pozuntusuna qayıtmamaq üçün real alternativlər yaratmağa xidmət edir.

Beynəlxalq səviyyədə BMT-nin Məhbuslarla Rəftar üzrə Standart Minimum Qaydaları — Nelson Mandela Qaydaları da məhkumların ləyaqətinin qorunmasını, təhsil və peşə hazırlığı imkanlarını, azadlığa çıxdıqdan sonra cəmiyyətə yenidən inteqrasiyanı mühüm prinsiplər kimi nəzərdə tutur. Bu yanaşma həbsxananı cəmiyyətdən tamamilə qopmuş məkan kimi deyil, şəxsin gələcəkdə cəmiyyətə qayıdışına hazırlıq mərhələsi kimi də nəzərdən keçirməyin vacibliyini göstərir. Bununla belə, reabilitasiya proqramının mövcudluğu özlüyündə onun effektivliyini sübut etmir. Tədbirlərin nəticələri, təkrar cinayət göstəriciləri, məşğulluq imkanları və şəxslərin cəmiyyətə uyğunlaşma səviyyəsi qiymətləndirilməlidir. Hüquqi siyasət yalnız tətbiq olunan tədbirlərin sayına deyil, onların real nəticələrinə də əsaslanmalıdır.

Cəzanın fərdiləşdirilməsi: hamıya eyni cəza, yoxsa hər işə uyğun hüquqi yanaşma?

Ədalətli cəza siyasətinin əsas məsələlərindən biri cəzanın fərdiləşdirilməsidir. Eyni cinayət-hüquqi norma çərçivəsində qiymətləndirilən işlər belə, törədilmə şəraiti, vurulmuş zərər, şəxsin rolu, təqsirin forması, yüngülləşdirici və ağırlaşdırıcı hallar baxımından fərqlənə bilər. Bu səbəbdən cəzanın təyin edilməsi mexaniki prosesə çevrilməməlidir.

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 58.3-cü maddəsi cəza təyin edilərkən cinayətin xarakterinin və ictimai təhlükəlilik dərəcəsinin, təqsirkarın şəxsiyyətinin, cəzanı yüngülləşdirən və ağırlaşdıran halların, habelə cəzanın şəxsin islah olunmasına və ailəsinin həyat şəraitinə təsirinin nəzərə alınmasını tələb edir. 

Bu norma cəzanın fərdiləşdirilməsinin yalnız humanist yanaşma olmadığını, qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hüquqi tələb olduğunu göstərir. Lakin fərdiləşdirmə özbaşına güzəşt, şəxsi rəğbət və ya qanundan kənar yumşaqlıq kimi başa düşülməməlidir. O, konkret işin hallarına əsaslanan, hüquqi meyarlarla məhdudlaşan və məhkəmə qərarında əsaslandırılan yanaşmadır.

Hər bir halda cəzanın islah məqsədinə uyğunluğu ilə törədilmiş əməlin ağırlığı arasında tarazlıq qorunmalıdır. Bəzi hallarda cəmiyyətin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün uzunmüddətli azadlıqdan məhrumetmə zəruri ola bilər. Digər hallarda isə qanunun imkan verdiyi alternativ cəzalar və ya azadlıqdan məhrumetmə ilə əlaqəli olmayan tədbirlər şəxsin məsuliyyətə cəlb olunması və gələcək cinayətlərin qarşısının alınması məqsədlərinə daha uyğun ola bilər. Hansı tədbirin tətbiq ediləcəyi qanunun tələbləri və konkret işin halları əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Əsas məsələ cəzanın yumşaq və ya sərt olmasını mücərrəd şəkildə müzakirə etmək deyil. Əsas məsələ seçilmiş cəzanın qanuni, ədalətli, mütənasib və qarşıya qoyulan hüquqi məqsədlərə uyğun olmasıdır.

Zərərçəkmişin hüquqları və cəmiyyətin təhlükəsizliyi unudulmamalıdır

Cəzanın islah məqsədindən danışarkən zərərçəkmiş şəxsin hüquqlarını ikinci plana keçirmək olmaz. Cinayət nəticəsində fiziki, mənəvi və ya maddi zərər görmüş insanın müdafiəsi, təhlükəsizliyi, hüquqi tanınma və qanunun nəzərdə tutduğu hallarda vurulmuş zərərin əvəzinin ödənilməsi tələbləri ədalət mühakiməsinin mühüm hissəsidir.

Buna görə də resosializasiya cinayət törətmiş şəxsin maraqlarına yönəlmiş birtərəfli proqram kimi deyil, hüquq qaydasının bərpasına xidmət edən daha geniş yanaşmanın tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Zərərçəkmişin hüquqlarının qorunması ilə məhkumun islahına yönəlmiş tədbirlər arasında mütləq ziddiyyət yoxdur. Əksinə, cinayət nəticələrinin aradan qaldırılması, qanuni məsuliyyətin dərk edilməsi və gələcək zərərin qarşısının alınması eyni hüquqi məqsədin müxtəlif tərəfləridir.

Cəmiyyətin təhlükəsizliyi də yalnız şəxsin həbsdə saxlanıldığı müddətlə ölçülməməlidir. Həbs dövründə təhlükənin məhdudlaşdırılması mühüm funksiyadır, lakin azadlığa buraxıldıqdan sonra həmin şəxsin yenidən cinayət törətməməsi də ictimai təhlükəsizliyin əsas göstəricilərindən biridir. Bu səbəbdən cinayət siyasəti həm cinayətə adekvat hüquqi cavab verməli, həm də gələcək risklərin azaldılması üçün əsaslandırılmış tədbirlər nəzərdə tutmalıdır.

Nəticə: cəzanın həqiqi sınağı gələcəkdə üzə çıxır

Cəza insanın törətdiyi əmələ görə məsuliyyət daşımasının hüquqi ifadəsidir. Lakin onun mahiyyəti yalnız keçmişdə baş vermiş cinayətə reaksiya verməklə məhdudlaşmır. Cəza sosial ədalətin bərpasına, məhkumun islahına və yeni cinayətlərin qarşısının alınmasına xidmət etməlidir. Bu məqsədlərdən hər hansı birinin nəzərdən kənarda qalması cinayət siyasətinin effektivliyini zəiflədə bilər.

İnsanın islah olunacağına zəmanət vermək mümkün deyil. Heç bir hüquqi və ya sosial mexanizm hər bir şəxsin davranışını dəyişəcəyini təmin edə bilməz. Lakin bu qeyri-müəyyənlik islah məqsədindən imtina üçün əsas deyil. Əksinə, cəzanın icrası zamanı və azadlığa çıxdıqdan sonra hansı tədbirlərin real nəticə verdiyini araşdırmaq, uğurlu mexanizmləri gücləndirmək və təkrar cinayətə aparan riskləri azaltmaq zərurətini artırır.

Cinayətə görə məsuliyyət qaçılmaz olmalıdır, lakin cəza hüquqi məqsədindən ayrılaraq məqsədsiz sərtliyə çevrilməməlidir. Dövlətin vəzifəsi yalnız törədilmiş cinayətə cavab vermək deyil, qanunun imkanları daxilində gələcək cinayətlərin qarşısını almaq üçün də səmərəli mexanizmlər qurmaqdır.

Çünki cəzanın uğuru yalnız insanın nə qədər müddət azadlıqdan məhrum edilməsi ilə deyil, cəzadan sonra onun yenidən cinayət törətməsinin qarşısını almaq üçün hansı hüquqi nəticələrin əldə olunması ilə də ölçülməlidir. Ədalət keçmişdə törədilmiş əmələ hüquqi qiymət verməklə başlayır, lakin cəmiyyətin gələcək təhlükəsizliyini qorumaq məsuliyyəti ilə tamamlanır.

Həmçinin oxuyun

Baş nazir polis alayını məhkəməyə yeritdi, Prezident təcili geri qayıtdı - Video 

Milli Məclis mühüm qərarlar QƏBUL ETDİ -SİYAHI

Azərbaycan ictimaiyyətinə ağır İTKİ

Deputatın keçmiş həyat yoldaşı haradadır? -AÇIQLAMA