Hüquqşünasın işi yalnız hüququ bilmək deyil - Ellada Bayramovanın şərhi

HÜQUQŞÜNASIN ƏN GÜCLÜ SİLAHI BƏZƏN ONUN ƏN AĞIR YÜKÜNƏ ÇEVRİLİR

Peşəkar ehtiyatlılıq, daimi təhlükə axtarışı və qalib gəlmək məcburiyyəti insanın şəxsi həyatını necə dəyişir?

Hüquqşünaslıq insanı hadisələrin görünən tərəfi ilə kifayətlənməməyə öyrədir. Sənədlərin arxasında gizlənən niyyəti, sözlərin arxasında dayanan marağı, sakit görünən vəziyyətin içindəki riski görmək bu peşənin əsas üstünlüklərindəndir.

Lakin burada qəribə bir paradoks yaranır:

Hüquqşünas peşəsində nə qədər yaxşı olursa, bəzən həyatda rahat yaşamaq bir o qədər çətinləşir.

Çünki hüquqşünasın işi yalnız hüququ bilmək deyil. Onun işi həm də ehtimal olunan təhlükəni əvvəlcədən görmək, qarşı tərəfin növbəti addımını hesablamaq, zəif nöqtəni müəyyən etmək və hadisələrin ən pis ssenarisinə hazır olmaqdır.

Məhkəmə zalında bu, peşəkarlıqdır.

Amma evdə, münasibətdə, dostluqda və gündəlik həyatda eyni düşüncə tərzi bəzən yorucu bir daxili rejimə çevrilir.

Hüquqşünasın peşəkar üstünlüyü: yaxşı xəbərə dərhal inanmamaq

Pozitiv psixologiya ilə bağlı araşdırmalarda hüquqşünasların depressiyaya meyilliliyi müzakirə edilərkən, əsas səbəblərdən biri kimi pessimist düşüncə tərzi göstərilir.

Burada söhbət sadəcə “hər şey pis olacaq” deyən insandan getmir.

Hüquqşünasın pessimizmi daha mürəkkəbdir. Bu, çox vaxt peşəkar ehtiyatlılıqdır.

Hüquqşünas bir hadisəyə baxanda ilk növbədə belə düşünür:

— Burada hansı risk görünmür?

— Qarşı tərəf nəyi demir?

— Bu razılaşmanın zəif yeri haradadır?

— Sabah hansı problem yarana bilər?

— Əgər hər şey planlaşdırıldığı kimi getməsə, nə baş verəcək?

— Bu qərarın hüquqi nəticəsi ilə yanaşı, maliyyə, reputasiya və insan münasibətləri baxımından nəticəsi nə olacaq?

Bu suallar hüquqi fəaliyyətdə çox qiymətlidir. Çünki hüquqşünasın vəzifəsi yalnız yaxşı ehtimalı görmək deyil, pis ehtimalın qarşısını almaqdır.

Bəzi araşdırmalarda hüquq tələbələri arasında aparılan müşahidələr göstərmişdir ki, pessimist düşüncə tərzinə malik olanlar hüquq təhsilində daha yüksək nəticələr göstərə bilirlər. Bunun səbəbi aydındır: onlar riskləri daha tez görür, səhvləri daha ciddi təhlil edir, özlərini mümkün uğursuzluğa daha yaxşı hazırlayırlar.

Lakin burada insanın qarşısına çox incə bir sual çıxır:

Əgər sən hər zaman təhlükəni görməyi öyrənmisənsə, təhlükənin olmadığı anı necə yaşayacaqsan?

Hüquqşünasın beynində “məhkəmə zalı” evə də gedə bilər

Peşəkar düşüncə insanın iş masasının üstündə qalmır. O, zamanla xarakterin bir hissəsinə çevrilir.

Hüquqşünas işdən çıxır, amma bəzən iş onun düşüncəsindən çıxmır.

Bir insan “səni sabah axtararam” deyir.

Başqası bunu sadə vədlə qəbul edir.

Hüquqşünas isə düşünə bilər:

“Niyə sabah? Nə dəyişdi? Bunun arxasında hansı səbəb var? Bu, sadəcə vaxt məsələsidir, yoxsa məsuliyyətdən yayınmaqdır?”

Bir dost görüşə gecikir.

Başqası deyir: “Yəqin işi çıxıb.”

Hüquqşünasın beynində isə artıq bir neçə versiya yaranır:

“Bu, təsadüfdür, yoxsa münasibətə verdiyi dəyərin göstəricisidir?”

Bir insan yaxşı niyyət göstərir.

Hüquqşünas bəzən həmin yaxşılığın arxasında gizlənən öhdəliyi, marağı və ya gələcək tələbi də hesablamağa başlayır.

Bu, həmişə şübhəçilik deyil. Bəzən bu, sadəcə illərlə məşq edilmiş risk analizinin avtomatik işləməsidir.

Amma insanın şəxsi həyatı məhkəmə işi deyil.

Hər münasibət sübut tələb etmir.

Hər susqunluq gizli niyyət demək deyil.

Hər səhv hüquqi pozuntu deyil.

Hər fikir ayrılığı mübahisə predmeti deyil.

Hüquqşünasın ən çətin öyrənməli olduğu bacarıqlardan biri də budur:

Hər şeyi təhlil etmək mümkün olduğu halda, hər şeyi təhlil etmək məcburiyyətində olmadığını anlamaq.

Hüquqşünasın faciəsi: o, çox vaxt insanlara yox, ehtimallara qarşı yaşayır

Adi insan hadisələri çox vaxt baş verdiyi kimi qəbul edir.

Hüquqşünas isə hadisənin yalnız baş vermiş formasını deyil, baş verə biləcək formalarını da görür.

Bu, peşəkar baxımdan üstünlükdür.

Lakin şəxsi həyatda insanın xoşbəxtliyi yalnız reallıqdan deyil, reallığı necə şərh etməsindən də asılıdır.

Eyni hadisə iki fərqli insanın daxilində tamamilə fərqli nəticə yarada bilər.

Biri düşünür:

“Bu gün çətin keçdi, sabah düzələr.”

Digəri düşünür:

“Bu gün çətin keçdi. Bəs sabah? Sonra nə olacaq? Bu, daha böyük problemin başlanğıcıdırmı?”

Hüquqşünasın beynində ikinci ssenari daha tez yarana bilər.

Çünki onun peşəsi ona öyrədib ki, problemlər çox vaxt özlərini ilk göründükləri formada təqdim etmirlər.

Amma burada başqa bir təhlükə də var: insan bir müddət sonra ehtimalları faktlardan daha real yaşamağa başlayır.

Hələ baş verməmiş hadisə onun emosional vəziyyətinə artıq təsir edir.

Hələ edilməmiş xəyanətə görə qəzəblənir.

Hələ baş verməmiş itkiyə görə narahat olur.

Hələ yaranmamış böhran üçün daxildə mübarizə aparır.

Beləliklə, insan real həyatda bir hadisə yaşayır, amma psixoloji olaraq onun on mümkün nəticəsini də eyni anda yaşayır.

Bu, hüquqşünasın görünməyən iş yüküdür. “Ən pis ssenari”ni görmək bəzən insanı qoruyur, bəzən isə həyatın özündən uzaqlaşdırır

Hüquqşünasın peşəkar gücü onun təhlükəni əvvəlcədən görməsindədir.

Lakin təhlükəni əvvəlcədən görmək ilə təhlükəni daim gözləmək eyni şey deyil.

Birincisi — hazırlıqdır.

İkincisi — daxili gərginlikdir.

Birincisi — nəzarətdir.

İkincisi — nəzarəti itirmək qorxusudur.

Birincisi — məsuliyyətdir.

İkincisi — hər şeyi öz üzərinə götürmək məcburiyyətidir.

Hüquqşünas bəzən özünü elə bir psixoloji vəziyyətdə tapır ki, rahatlıq ona məsuliyyətsizlik kimi görünür.

Sanki daim ayıq-sayıq olmaq lazımdır.

Sanki bir anlıq boşalmaq təhlükəlidir.

Sanki hər şeyi əvvəlcədən hesablamaq mümkün olmalıdır.

Amma həyatın bir hissəsi məhz hesablanmayan şeylərdən ibarətdir.

İnsan münasibətləri tam müqavilə ilə tənzimlənmir.

Sevgi bütün riskləri aradan qaldırmır.

Etibar heç vaxt yüz faiz zəmanət vermir.

Gələcək isə heç bir hüquqi rəydə tam əhatə olunmur.

Həyatı yalnız risklər sistemi kimi görən insan, bir müddət sonra onun imkanlarını da risk kimi qəbul edə bilər.

Hüquqşünasın ikinci böyük problemi: azadlıq hissinin azalması

Hüquqşünaslıqda xüsusilə karyeranın ilk illərində insanın qərarvermə imkanları məhdud ola bilər.

Gənc hüquqşünas çox vaxt sənədlər hazırlayır, material toplayır, araşdırma aparır, rəhbərliyin göstərişlərini yerinə yetirir və qərarların qəbul edilməsində birbaşa iştirak etmir.

O, məsuliyyətin ağırlığını hiss edir, amma qərarvermə səlahiyyətinin hamısına malik olmur.

Bu vəziyyətin psixoloji nəticəsi çox maraqlıdır:

İnsan həm məsuliyyət daşıyır, həm də öz həyatına tam təsir edə bilmədiyini hiss edir.

Bu, təkcə hüquqşünaslara aid deyil. Lakin hüquq peşəsində bu ziddiyyət xüsusilə kəskin görünə bilər.

Çünki hüquqşünas öz işinin nəticəsini çox vaxt dərindən anlayır. O, problemin haradan yarandığını, hansı qərarın daha düzgün ola biləcəyini, hansı riskin qarşısının alına biləcəyini görə bilir.

Amma qərarı həmişə o vermir.

Bu zaman insanın daxilində belə bir hiss yarana bilər:

“Mən nə baş verdiyini görürəm, amma onu dəyişmək üçün kifayət qədər imkanım yoxdur.”

Bu, peşəkar yorğunluğun ən ağır formalarından biridir.

Çünki insanı yalnız çox iş yormur.

İnsanı bəzən gördüyü problemin həllinə təsir edə bilməmək daha çox yorur.

Hüquqşünasın üçüncü problemi: “oyunda qalib gəlmək” məcburiyyəti

Hüquqi fəaliyyətin mühüm hissəsi rəqabət və qarşıdurma üzərində qurulur.

Məhkəmə prosesində bir tərəfin mövqeyi qəbul edilir, digər tərəfin mövqeyi rədd olunur. Bir tərəfin uğuru digər tərəfin məğlubiyyəti ilə nəticələnə bilər.

Bu, hüquqi sistemin müəyyən hallarda zəruri xüsusiyyətidir.

Lakin psixoloji baxımdan belə bir mühit insanı daim “qalib gəlməliyəm” rejimində saxlaya bilər.

Burada söhbət yalnız məhkəmə işindən getmir.

İnsan zamanla hər mübahisəni nəticə əldə edilməli olan bir qarşıdurma kimi görməyə başlayır.

Kim haqlıdır?

Kim üstün mövqedədir?

Kim geri çəkilməlidir?

Kim daha yaxşı arqument gətirdi?

Kim son sözü dedi?

Bu suallar peşəkar mübahisədə faydalıdır.

Amma şəxsi münasibətdə bəzən çox təhlükəlidir.

Çünki münasibətdə hər mübahisənin qalibi olmur.

Bəzən münasibətin qalib gəlməsi üçün hər iki tərəfin öz haqlı mövqeyindən bir qədər geri çəkilməsi lazımdır.

Hüquqşünas üçün bu, bəzən çətin ola bilər. Çünki onun peşəsi ona zəif mövqeni müdafiə etməyi, arqumenti gücləndirməyi, qarşı tərəfin boşluğunu tapmağı və nəticə əldə etməyi öyrədir.

Amma sevgi münasibətində məqsəd qarşı tərəfin arqumentini məğlub etmək deyil.

Məqsəd bir-birini itirmədən həqiqəti tapmaqdır.

Ən qəribə paradoks: hüquqşünas ədaləti müdafiə edərkən özü ədalətsizlikdən yorula bilər

Hüquqşünasın peşəsinin mərkəzində çox vaxt ədalət anlayışı dayanır.

Lakin hüquqi fəaliyyətin reallığı həmişə ədalət hissinin dərhal təmin olunmasına imkan vermir.

Bəzən hüquqi cəhətdən düzgün qərar insanın gözləntisinə uyğun gəlmir.

Bəzən haqlı tərəf bütün istədiyini əldə etmir.

Bəzən sübut çatışmazlığı həqiqətin tam üzə çıxmasına mane olur.

Bəzən qanunun tətbiqi ilə insanın ədalət hissi arasında məsafə yaranır.

Hüquqşünas bu ziddiyyətlərlə daim qarşılaşa bilər.

Və burada çox incə bir psixoloji yorğunluq yaranır:

İnsan hər gün ədaləti müdafiə edir, amma hər gün ədalətin tam qalib gəldiyini görmür.

Bu, xüsusilə yüksək vicdanlı, məsuliyyətli və işinə emosional bağlı hüquqşünaslarda ağır təsir göstərə bilər.

Çünki onlar üçün iş sadəcə gəlir mənbəyi deyil.

Onlar gördükləri işin insan taleyinə toxunduğunu bilirlər.

Bir sənədin arxasında ailə ola bilər.

Bir qərarın arxasında insanın evi ola bilər.

Bir mübahisənin arxasında illərlə davam edən münasibət dayana bilər.

Bir hüquqi səhvin arxasında bir insanın gələcəyi ola bilər.

Belə bir peşədə insanın emosional məsafə saxlamağı öyrənməsi vacibdir.

Amma emosional məsafə ilə laqeydlik eyni şey deyil.

Peşəkar soyuqqanlılıq insanın hisslərini itirməsi deyil; hisslərin qərarları idarə etməsinə imkan verməməsidir. Hüquqşünas niyə bəzən “hər şeyi özü həll etməliyəm” hissi yaşayır?

Hüquqşünasın işində məsuliyyət fərdi xarakter daşıyır.

Sən sənədə imza atırsan.

Sən hüquqi mövqeni formalaşdırırsan.

Sən risk barədə xəbərdarlıq edirsən.

Sən qərarın nəticəsini əvvəlcədən düşünürsən.

Bu, insanı gücləndirir.

Amma uzun müddət davam etdikdə başqa bir inanc yarada bilər:

“Əgər mən nəzarət etməsəm, hər şey dağılacaq.”

Bu inanc bəzən peşədə uğur gətirir. Çünki hüquqşünas işin vacib detallarını gözdən qaçırmır.

Lakin şəxsi həyatda bu inanc insanı tükəndirə bilər.

Çünki heç bir insan bütün problemləri özü həll edə bilməz.

Ailə münasibətləri də, dostluq da, sağlamlıq da, maliyyə də, gələcək də yalnız bir insanın nəzarətində deyil.

Hər şeyi idarə etməyə çalışan insan bir müddət sonra istirahət etməyi də məsuliyyətsizlik hesab edə bilər.

Bu isə insanın öz həyatında belə “növbətçi” vəziyyətdə qalmasına səbəb olur.

Hüquqşünasın şəxsi həyatında ən böyük ehtiyacı: təhlükəsizlik deyil, təhlükəsizliyi hiss etmək

Hüquqşünas təhlükəsizliyin nə qədər vacib olduğunu hamıdan yaxşı bilir.

O, müqavilə bağlayır.

Öhdəlikləri dəqiqləşdirir.

Riskləri bölüşdürür.

Sübutları qoruyur.

Mümkün mübahisələrin qarşısını almağa çalışır.

Amma insanın psixoloji təhlükəsizliyi yalnız hüquqi təminatlarla yaranmır.

Bəzən insanın həyatında hər şey nisbətən qaydasında olur, amma o, yenə də rahatlıq hiss edə bilmir.

Çünki onun beynində təhlükəsizlik belə başa düşülür:

“Hər şeyin nəzarətdə olması.”

Halbuki real təhlükəsizlik bəzən başqa şeydir:

“Hər şeyin tam nəzarətimdə olmadığını bilirəm, amma yaranacaq vəziyyətin öhdəsindən gələ biləcəyimə inanıram.”

Bu iki yanaşma arasında böyük fərq var.

Birincisi insanı daim gərgin saxlayır.

İkincisi isə insana daxili dayaq verir.

Hüquqşünas üçün ən mühüm psixoloji keçidlərdən biri məhz budur:

Nəzarəti itirmək qorxusundan, özünə güvənməyə keçmək.

 Hüquqşünasın xoşbəxtliyi üçün peşəsini dəyişməsi şərt deyil

Hüquqşünaslıq özlüyündə bədbəxtlik yaradan peşə deyil.

Bu peşə insanı intellektual cəhətdən inkişaf etdirə, müstəqil düşünməyi öyrədə, insan taleyinə təsir etmək imkanı verə və böyük mənəvi məmnunluq yarada bilər.

Problem çox vaxt peşənin özündə deyil.

Problem peşəkar düşüncə tərzinin şəxsi həyatın bütün sahələrini işğal etməsindədir.

Hüquqşünas üçün əsas məsələ peşəkar ehtiyatlılığı itirmək deyil.

Əksinə, onu düzgün yerdə saxlamaqdır.

Məhkəmə zalında — riskləri görmək.

Müqavilədə — zəif nöqtələri müəyyən etmək.

Hüquqi rəydə — ən pis ssenarini hesablamaq.

Şəxsi həyatda isə — hər ehtimalı təhlükə kimi qəbul etməmək.

Peşədə sərt olmaq mümkündür.

Amma həyatda daim sərt qalmaq məcburi deyil.

Peşədə şübhəçi olmaq mümkündür.

Amma sevgi münasibətində hər kəsi şübhə altında saxlamaq lazım deyil.

Peşədə qalib gəlmək vacib ola bilər.

Amma şəxsi həyatda hər mübahisəni qazanmaq həmişə uğur deyil. Hüquqşünasın özünə verməli olduğu ən mühüm sual-

Bəlkə də hüquqşünasın özünə verməli olduğu ən vacib sual budur:

“Mən həyatı qorumaq üçün yaratdığım düşüncə sisteminin içində yaşayıram, yoxsa həmin sistem artıq mənim həyatımı idarə edir?”

Bu sual çox şey dəyişə bilər.

Çünki hüquqşünasın gücü onun hər şeyi əvvəlcədən bilməsində deyil.

Onun gücü nəyi bilmədiyini qəbul edə bilməsindədir.

Hüquqşünasın gücü bütün riskləri aradan qaldırmasında deyil.

Onun gücü risklərin mövcudluğuna baxmayaraq, qərar verə bilməsindədir.

Hüquqşünasın gücü heç vaxt zəif görünməməsində deyil.

Onun gücü nə vaxt mübarizə aparmalı, nə vaxt güzəştə getməli, nə vaxt isə sadəcə yaşamalı olduğunu ayırd edə bilməsindədir.

hüquqşünasın ən böyük azadlığı

Hüquqşünaslıq insana dünyanı daha diqqətli görməyi öyrədir.

Amma insan yalnız təhlükələri görmək üçün yaşamır.

O, həm də gözəlliyi, etibarı, sevgini, rahatlığı, təsadüfi sevinci və heç bir hüquqi təminatı olmayan xoşbəxt anları yaşamaq üçün yaşayır.

Hüquqşünasın ən böyük inkişafı bəlkə də daha çox qanun bilmək deyil.

Bəlkə də bu, hansı məqamda hüquqşünas kimi düşünməyi dayandırıb, sadəcə insan kimi yaşamağı bacarmaqdır.

Çünki həyatın bütün problemləri hüquqi mübahisə deyil.

Bütün münasibətlər müqavilə deyil.

Bütün səhvlər pozuntu deyil.

Bütün qeyri-müəyyənliklər təhlükə deyil.

Və bütün yaxşı şeylər əvvəlcədən sübut edilmir.

Hüquqşünasın əsl müdrikliyi yalnız təhlükəni görməkdə deyil, təhlükə olmayan yerdə də rahatlıq hiss edə bilməkdədir.

Bəlkə də hüquqşünasların xoşbəxtliyi üçün peşəni dəyişmək yox, peşə ilə həyat arasındakı sərhədi yenidən çəkmək lazımdır.

Çünki hüquqşünasın ən böyük uğuru yalnız başqalarının hüquqlarını qoruması deyil — özünün yaşamaq haqqını da qorumasıdır.

Həmçinin oxuyun

 Prezidentin bağışladığı 500 min ABŞ dolları hara xərclənəcək?  — Açıqlama 

Bu torpaqlar əhalidən alınacaq? — Çoxlarını narahat edən suala cavab

İcra hakimiyyətində əməliyyyat:Həbs olunanlar var

Prezident burada Şeyxülislama nə deyir? — Maraqlı dialoq