Dövlətə xəyanət edənləri nələr gözləyir? – Məhkəmənin heç kəsə bəlli olmayan gizli qaydaları! 

Dövlətə xəyanət ölkənin təhlükəsizliyinə qarşı yönəlmiş ən ağır cinayətlərdən sayılır və bu işlər üzrə məhkəmə prosesi xüsusi qaydalarla aparılır. Hökm çıxarılarkən sübutların hərtərəfli araşdırılması və qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunması əsasdır.

Məsələ ilə bağlı hüquqşünas Ellada Bayramova Oxu24.com-un suallarına cavab olaraq bildirib ki, dövlətə xəyanət cinayətinin hüquqi mahiyyəti, sübutetmə standartları və məhkəmə araşdırmasının normativ çərçivəsi, dövlətə xəyanət bütün hüquq sistemlərində milli təhlükəsizliyə qarşı yönəlmiş ən ağır cinayətlərdən biri hesab olunur:

“Bu cinayətin hüquqi qiymətləndirilməsi yalnız cinayət-hüquqi deyil, eyni zamanda konstitusion hüquq, beynəlxalq hüquq və insan hüquqları aspektlərini də əhatə edir. Dövlətin təhlükəsizliyinin qorunması ilə fərdin fundamental hüquqlarının müdafiəsi arasında balansın təmin olunması bu kateqoriyadan olan işlərin əsas hüquqi problematikasını təşkil edir. Dövlətə xəyanət anlayışının hüquqi tərifi Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 274-cü maddəsinə açıqlanıb.Həmin maddəyə əsasən, dövlətə xəyanət – Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı tərəfindən:

xarici dövlətə, xarici təşkilata və ya onların nümayəndələrinə kömək göstərilməsi;

casusluq edilməsi;

dövlət sirrinin verilməsi;

dövlətin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə, müdafiə qabiliyyətinə və təhlükəsizliyinə zərər vurmağa yönəlmiş digər əməllərin törədilməsi kimi formalarla ifadə oluna bilər.

Burada mühüm hüquqi məqam ondan ibarətdir ki, dövlətə xəyanət yalnız subyektinə görə – Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı tərəfindən törədilə bilər.Obyektiv tərəfinə görə – dövlətin təhlükəsizliyinə real təhlükə yaradan əməli davranışla ifadə olunmalıdır. Subyektiv tərəfinə görə – birbaşa qəsdlə, yəni şəxs əməlin nəticəsini dərk edərək törətməlidir”.

Müsahibin sözlərinə görə Beynəlxalq hüquqda da oxşar yanaşma mövcuddur:

“Məsələn, BMT-nin “Dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipi”nə dair qətnamələrində və Avropa Şurası sənədlərində milli təhlükəsizliyə qarşı yönəlmiş fəaliyyətlərin dövlət tərəfindən cinayət məsuliyyəti ilə tənzimlənməsi suveren hüquq kimi tanınır. Lakin bu səlahiyyət mütləq deyil, insan hüquqları normaları ilə məhdudlaşdırılır.

Sübutların toplanması və qiymətləndirilməsi zamanı hüquqi prinsiplər Dövlətə xəyanət işləri üzrə sübutetmə xüsusi həssaslıq tələb edir. 

Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinə əsasən:

qanunauyğunluq prinsipi – sübutlar yalnız qanuni üsullarla əldə olunmalıdır;

təqsirsizlik prezumpsiyası – şəxs təqsiri qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmü ilə sübuta yetirilənədək təqsirsiz sayılır;

rəqabətlilik və tərəflərin bərabərliyi prinsipi – ittiham və müdafiə tərəfləri bərabər hüquqlara malikdir;

sübutların məcmu halında qiymətləndirilməsi prinsipi – tək bir sübut hökm üçün yetərli hesab edilə bilməz.

Bu yanaşma Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının (AİHK) 6-cı maddəsində nəzərdə tutulan “ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ” ilə uzlaşır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququna görə, milli təhlükəsizlik arqumenti ilə sübutların gizlədilməsi yalnız zəruri və proporsional hallarda yol veriləndir. Dövlət sirri ilə bağlı məlumatların məhkəmədə araşdırılması

Azərbaycan Respublikasının “Dövlət sirri haqqında” Qanununa əsasən, dövlət sirri dövlətin təhlükəsizliyi, müdafiəsi, kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlardır.

Həmçinin oxuyun

Ekologiya Nazirliyinin ən yüksək vəzifəli xanım məmuru kimdir? — DOSYE  

Maşınınızın üstünə ağac aşsa, kimə müraciət etməlisiniz?—EKSPERTDƏN AÇIQLAMA  

Ailə başçısını itirən şəxslərə pul verilməlidir? -Uşaq varsa...

Bu şəxslər sosial yardım ala bilər    —  İncə bir məqama DİQQƏT!

Belə məlumatların məhkəmədə araşdırılması zamanı:

iclasın qapalı keçirilməsi mümkündür;

materialların yalnız məhdud tərkibdə tərəflərə təqdim edilməsi tətbiq oluna bilər;

məhkəmə dövlət sirrinin qorunması ilə müdafiə hüququ arasında balans yaratmalıdır.

Beynəlxalq praktikada da (məsələn, BMT-nin “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında” Paktının 14-cü maddəsi) məhkəmənin açıq keçirilməsi əsas prinsipdir, lakin dövlət təhlükəsizliyi səbəbi ilə istisna mümkündür. Bu istisna: zəruri olmalı,mütənasib tətbiq edilməli, müdafiə hüququnu tam sıradan çıxarmamalıdır. 

Dövlətə xəyanət ittihamı sübuta yetirilmədikdə hüquqi nəticələri,

əgər dövlətə xəyanət ittihamı sübuta yetirilməzsə, şəxs:

bəraət alır;

onun barəsində bütün hüquqi məhdudiyyətlər aradan qalxır;

barəsində seçilmiş həbs qətimkan tədbiri ləğv edilir;

vurulmuş mənəvi və maddi ziyana görə kompensasiya tələb etmək hüququ yaranır.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 63-cü maddəsinə əsasən, təqsirsizlik prezumpsiyası təmin olunur və qanunsuz təqib nəticəsində zərər çəkmiş şəxs dövlət tərəfindən reabilitasiya olunmalıdır.

Bu müddəa Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 5-ci və 6-cı maddələri, həmçinin BMT-nin Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Paktının 9-cu və 14-cü maddələri ilə uzlaşır.

Dövlətə xəyanət cinayəti hüquqi baxımdan dövlətin mövcudluğuna qarşı yönəlmiş ən təhlükəli əməllərdən biri kimi qiymətləndirilir. Lakin bu kateqoriyadan olan işlərdə:

yalnız dövlət maraqları deyil,

fərdin hüquq və azadlıqları da qorunmalıdır.

Beynəlxalq hüquq və Azərbaycan qanunvericiliyi dövlətə təhlükə yaradan əməllərə qarşı sərt mövqe sərgiləməklə yanaşı, sübutetmə standartlarının yüksək səviyyədə olmasını, ittihamın şübhəyə yer qoymadan sübuta yetirilməsini və ədalətli məhkəmə araşdırmasını tələb edir.

Beləliklə, dövlətə xəyanət işləri hüquqi sistem üçün ikili vəzifə yaradır:

bir tərəfdən milli təhlükəsizliyi qorumaq, digər tərəfdən isə hüququn aliliyini və insan hüquqlarını təmin etmək”.

Çimnaz Telmanqızı