Nizami Gəncəvinin simasında yaşayan Axund Mehdi Sarıcalı...

CƏMİYYƏT

01.09.2026, 12:35

Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin kəbinini kəsən, Üzeyir Hacıbəyova “xalaoğlum” deyə müraciət edən, böyük Nizami Gəncəvinin heykəlinin simasına ilham verən qarabağlı ziyalı – Axund Mehdi Sarıcalı kim idi?

Azərbaycanın zəngin fikir və maarifçilik tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, adları geniş kütləyə çox tanış olmasa da, onların gördüyü işlər bütöv bir dövrün mənəvi mənzərəsini müəyyənləşdirib. Qarabağın tanınmış ziyalısı, ruhani alimi, müəllim və ensiklopedik biliyə malik Axund Mehdi Məşədi İsgəndər oğlu Sarıcalı da belə şəxsiyyətlərdən biri olub.

Axund Mehdi 1868-ci il fevralın 3-də Şuşa qəzasının Quzanlı obasında dünyaya gəlib. İlk təhsilini dövrünün tanınmış şəriət müəllimi Axund Molla Hüseynin yanında alıb. Burada ərəb əlifbasında yazıb - oxumağı, fars və ərəb dillərini öyrənib. 1884-cü ildə isə Şuşa qəzasının Hindarx kəndində fəaliyyət göstərən kənd natamam orta məktəbində təhsilini davam etdirib.

Gənc Mehdi hələ məktəb illərindən fitri elmi qabiliyyəti, gücü və yaraşıqlı görkəmi ilə yaşıdlarından seçilib. Onun istedadını görən Sarıcalı-Quzanlı bəyləri müəllimi Axund Molla Hüseynin arzusu ilə Mehdi Məşədini Təbriz Ali Ruhani Məktəbinə göndəriblər.

Təbrizdə aldığı ali ruhani təhsillə kifayətlənməyən Axund Mehdi elmi biliklərini daha da zənginləşdirmək üçün Qum, Məşhəd, Nəcəf və İsgəndəriyyədə olub. Bağdad, İstanbul, Qahirə və Tehran kitabxanalarında zəngin Şərq ədəbiyyatı ilə tanış olub. Təhsil aldığı və səfər etdiyi şəhərlərdə onun dərin biliyi, geniş dünyagörüşü və ensiklopedik təfəkkürü alimlərin diqqətini çəkib. Bir sıra elm adamları ona vətənlərində qalaraq birlikdə çalışmağı təklif etsələr də, Axund Mehdi doğma Qarabağa qayıtmağı üstün tutub.

O, Quzanlıya dönərək ata evində bir otağı məktəbə çevirib. Kənd uşaqlarına ana dili, türk dili, ədəbiyyat, tarix və hesabdan dərs deyib. Xaricdə olduğu illərdə topladığı, müxtəlif Şərq alimlərinin ona bağışladığı dörd araba kitabı da doğma yurda gətirib. Bu kitablar onun zəngin şəxsi kitabxanasının əsasını təşkil edib.

Sadə həyat tərzi sürən Axund Mehdi həyat yoldaşı Əzət xanımla birlikdə beş övlad böyüdüb. Onun ailəsi də Qarabağın ictimai-mədəni mühitində tanınan ailələrdən olub.

Axund Mehdi yalnız ruhani alim kimi deyil, həm də böyük maarifçi və müəllim kimi tanınıb. Şuşa Rus-Azərbaycan məktəbində onun dərs dediyi və ya onun elmi-mənəvi təsirini görmüş şəxslər arasında Üzeyir, Zülfüqar və Ceyhun Hacıbəyli qardaşları, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Bahadır Vəlibəyov, Mehdi bəy Həyatov, Hüsü Hacıyev, Həmid bəy Ağayev, Mirzə Vəli bəy İsmayılov və başqa ziyalıların adları çəkilir.

Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov müəllimi Axund Mehdi Sarıcalıya böyük hörmət bəsləyib. Xatirələrə görə, Axund Mehdi Üzeyir bəyə səmimi münasibət göstərərək ona “bacıoğlum”, “bacımın balası”, bəzi mənbələrdə isə “xalaoğlum” deyə müraciət edərmiş.

Bu münasibət sonralar da davam edib. Bakıda yaşadığı illərdə Axund Mehdi Üzeyir bəylə və digər köhnə şagirdləri, dostları ilə sıx əlaqə saxlayıb.

Axund Mehdi Sarıcalının dünyagörüşünü səciyyələndirən hadisələrdən biri də Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə ilə bağlıdır. Deyilənə görə, Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə ilə Həmidə xanımın evliliyi zamanı bəzi din xadimləri onların kəbinini kəsməkdən imtina ediblər. Buna səbəb kimi yazıçının saxta dindarları, mövhumatı və dini ayinlərdən sui-istifadə edənləri kəskin tənqid etməsi göstərilib.

Bu xəbəri eşidən Axund Mehdi isə belə deyib: “Müsəlmanı darda qoyanlar İslama müxalifdirlər.” Bunun ardınca Həmidə xanıma xəbər göndərərək onların kəbinini oxumağa hazır olduğunu bildirib. Beləliklə, dövrünün bir çox ruhani nümayəndələrindən fərqli olaraq, Axund Mehdi dinin mahiyyətini insanı çətin vəziyyətdə qoymaqda deyil, ona dayaq olmaqda görüb.

XX əsrin əvvəllərində Qarabağın ictimai-siyasi həyatı mürəkkəb hadisələrlə müşayiət olunurdu. 1917-ci ildə Axund Mehdi Şuşadan doğma Quzanlıya köçüb. Burada Ağdam, Ağcabədi və Bərdə-Tərtər bölgələrinin axundu vəzifəsini daşıyıb. Eyni zamanda ata-babasından qalan iyirmi hektardan artıq torpaq sahəsində kənd təsərrüfatı ilə məşğul olub.

1918–1920-ci illərin qanlı hadisələri zamanı Zəngəzurda valideynlərini itirmiş çoxsaylı uşaqların taleyi Qarabağın ziyalılarını və ağsaqqallarını ciddi narahat edib. Rəvayətlərə görə, həmin uşaqların xilas edilərək Şuşaya gətirilməsində Axund Mehdi və Gövhər ağa məscidinin baş axundu Böyük Məhəmməd ağa Müctəhidzadənin də mühüm rolu olub. Sultan bəyin rəhbərlik etdiyi silahlı dəstələrin köməyi ilə minlərlə uşağın təhlükəli bölgədən çıxarılaraq Şuşa, Ağdam və Ağcabədi əhalisinin himayəsinə verildiyi bildirilir.

1920-ci ildən sonra Axund Mehdi Sarıcalının həyatında ağır günlər başlayıb. Yeni hakimiyyət onun kimi müstəqil düşüncəli ziyalı və ruhaniyə də etimadsız yanaşıb.

İllərlə zəhmət çəkərək topladığı dörd araba həcmində şəxsi kitabxanasının böyük hissəsi, o cümlədən Azərbaycan, türk və İran tarixi və ədəbiyyatına dair əlyazmaları müsadirə edilib. Rəvayətə görə, bu qiymətli kitab və əlyazmalar Ağcabədidə bir düzəngahda yandırılıb.

Beləliklə, bir ömrün elmi zəhməti, onilliklər ərzində toplanmış nadir mənbələr və əlyazmalar bir anda məhv edilib. Onun yaxın qohumları həbs və sürgünlə üzləşib, dostları və həmfikirləri repressiyaların qurbanı olublar.

1928-ci ildə Axund Mehdi Bakıya köçmək məcburiyyətində qalıb. Onu burada Üzeyir Hacıbəyov və oğlu Əliş qarşılayıb. Əvvəl Həmid bəy Ağayevin, daha sonra hüquqşünas Mahmud bəy Sarıcalının evində məskunlaşıb.

Bakıda Axund Mehdi köhnə şagirdləri və dostları ilə yenidən görüşüb. Üzeyir Hacıbəyov, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Süleyman Sani Axundov, Bədəl bəy Bədəlbəyli, Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid, Əliabbas Müznib, Salman Mümtaz və başqa ziyalılarla müxtəlif məclislərdə görüşüb, fikir mübadiləsi aparıb.

Axund Mehdi Sarıcalının adını Azərbaycan mədəniyyət tarixində əbədiləşdirən ən maraqlı hadisələrdən biri isə onun simasının böyük Nizami Gəncəvinin obrazının yaradılmasında istifadə olunmasıdır.

1930-cu ildə Nizami Gəncəvinin adının əbədiləşdirilməsi və yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı Moskvadan tapşırıq gəlir. Nizaminin əsərləri əsasında şairin üz cizgilərinin müəyyənləşdirilməsi və onun təsvirinin hazırlanması tələb olunur. Lakin bir neçə rəssam və heykəltəraşın hazırladığı işlər bəyənilmir.

Bu zaman gənc heykəltəraş Fuad Əbdürrəhmanov Üzeyir Hacıbəyova müraciət edir. Nizaminin mümkün prototipini tapmaq üçün birlikdə Qarabağa yollanırlar. Ağdam rayonuna çatanda onların diqqətini Axund Mehdi Məşədi İsgəndər oğlu Sarıcalı cəlb edir. Onun üz cizgiləri klassik təsvirlərdə Nizami Gəncəvi haqqında formalaşmış təsəvvürə uyğun gəlir. Fuad Əbdürrəhmanov sonralar xatirələrində bu görüşü xüsusi qeyd edib.

Axund Mehdinin üz cizgiləri əsasında hazırlanmış təsvir Moskvaya göndərilir və bəyənilir. Beləliklə, Nizami Gəncəvinin XX əsrdə formalaşan məşhur obrazının əsasını Axund Mehdi Sarıcalının siması təşkil edir.

Bu gün Azərbaycanda və xaricdə Nizami Gəncəvinin heykəllərinə baxarkən, əslində, Qarabağın bu müdrik ziyalısının üz cizgilərindən doğan bir obrazı görürük.

Mənbələrdə bildirilir ki, Axund Mehdinin təsviri əsasında yaradılmış Nizami heykəlləri Bakı, Gəncə, Təbriz, Daşkənd, Moskva, Sankt-Peterburq, Lüksemburq və Çeboksarı kimi şəhərlərdə ucaldılıb. Maraqlıdır ki, Üzeyir Hacıbəyovun vasitəçiliyi ilə Axund Mehdi bu işə görə pul mükafatı almaq imkanına da malik olub. Lakin o, mükafatdan imtina edib. Səbəbi isə sadə və mənalı olub: bunu Şeyx Nizaminin ruhuna savab hesab edib...

Axund Mehdi Sarıcalı 1942-ci ilin əvvəlində ağır xəstələnib. O, oğlu Əlişdən özünü doğma Quzanlıya aparmasını istəyib. Doğma torpağına qayıtdıqdan bir neçə gün sonra — 1942-ci il martın 13-də dünyasını dəyişib.

Bu gün ömür yolu bütün din xadimlərinə nümunə olan Axund Mehdi Sarıcalının izi Azərbaycan mədəniyyətinin müxtəlif qatlarında yaşayır: onun yetişdirdiyi ziyalıların xatirəsində, Mirzə Cəlil və Həmidə xanımın kəbinində, Üzeyir Hacıbəyovla dostluğunda və ən başlıcası, bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində ucalan Nizami Gəncəvi heykəllərinin simasında yaşayır...

Məcid Rəşadətoğlu

Həmçinin oxuyun