Müəllimin pozulan hüquqları necə bərpa olunmalıdır? - Hüquqşünas Ellada bayramovanın ŞƏRHİ

Müəllim  Nurlana Məhərrəmova tərəfindən Oxu24.com saytına müraciət daxil olması barədə məlumat vermişdik.

 1998-ci il təvəllüdlü   Məhərrəmova Nurlanə Məmməd qızının bildirdiyinə görə, uzun müddətdir davam edən ailədaxili zorakılıq, psixoloji və fiziki təhdidlər, eləcə də bu səbəbdən yaranmış təhsil və əmək hüquqlarının kobud şəkildə pozulması ilə üz-üzə qalıb.

Abşeron rayonu,Hökməli qəsəbə tam orta məktəbin keçmiş müəllimi olan Nurlana Məhərrəmovanın bildirdiyinə görə,ailəsində yaşanan problemlər səbəbindən işə gedə bilməyib və qanunsuz olaraq işdən azad olunub.

Mövzu ilə bağlı müəllimin  hüquqşünası Ellada Bayramova   bildirib ki,Nurlana Məhərrəmovanın ictimaiyyətə açıqladığı faktlar təkcə bir ailə münaqişəsi deyil, bu hadisə Azərbaycan cəmiyyətində qadının hüquqi müdafiə mexanizmlərinin faktiki işləməməsinin, həmçinin təhsil sistemi daxilində inzibati özbaşınalığın real nümunəsidir.

Həmçinin oxuyun

İcra başçısı özünə birinci müavin təyin etdi  

Yağışlı havada bu qaydanı bilməmək sizə cərimə bahasına başa gələ bilər  

İlham Qəhrəmandan Səidə Bəkirqızına ÇAĞIRIŞ: "Akif Nağı siyasi fəaliyyətiylə Külli-Qarabağ uğrunda savaşırdı"

Azərbaycanda bu məktəbdə oxumaq üçün illik 55 min AZN pul verirlər

Bu iş ailədaxili zorakılıq, psixoloji təzyiq, sosial təcrid və qeyri-qanuni əmək münasibətlərinin bir-biri ilə necə kəsişdiyini açıq göstərir. Bu məqalə Nurlana Məhərrəmovanın konkret işi əsasında aşağıdakı əsas hüquqi problemləri təhlil edir, qadına qarşı psixoloji zorakılığın hüquqi mahiyyəti,ailə üzvlərinin hüquqi və mənəvi məsuliyyəti,dövlətin müdafiə öhdəliyinin pozulması,Təhsil sistemi daxilində baş vermiş hüquq pozuntuları. Ailə zorakılığı təkcə fiziki zorakılıq deyil.

Azərbaycan Respublikasının “Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında” Qanununun 1-ci maddəsinə əsasən:

Məişət zorakılığı – ailə üzvünə qarşı fiziki, psixoloji, iqtisadi və ya cinsi xarakterli zorakı hərəkətlərdir.

Nurlana Məhərrəmovanın açıqlamalarında təsvir olunan hallar:

davamlı təhdidlər,

qorxu altında saxlama,

boşanacağı təqdirdə öldürülməklə hədələnmə,

uşaqlarla şantaj edilməsi

→ klassik psixoloji zorakılıqdır və hüquqi baxımdan, zorakılıq formasıdır,

cinayət xarakterlidir,

hüquqi müdafiə mexanizmi işə düşməli idi.

Bu hallar Cinayət Məcəlləsinin 156-cı maddəsi (əzab vermə), eləcə də 155-ci maddə (təhdid) kontekstində hüquqi qiymət almalı idi.

Psixoloji təzyiq – “görünməyən cinayət”

Psixoloji zorakılığın ən təhlükəli tərəfi odur ki:

iz qoymur,

şahid tapılmır,

qurban özünü sübut edə bilmir.

Lakin hüquqi nəzəriyyədə bu hallar,

şəxsiyyətin iradəsinin sındırılması

azad qərar vermək imkanının məhdudlaşdırılması

daimi qorxu mühiti yaratmaq

kimi qiymətləndirilir və bu artıq,  cinayət hüququ müstəvisinə daxil olur.

Nurlananın faktiki vəziyyəti, hüquqi müdafiə mexanizmlərinə müraciət etməsinə maneə yaradılması,

ailə üzvlərinin onu müdafiə etməməsi,

onun sosial izolyasiyaya salınması hüquq nəzəriyyəsində “qurbanın iradəsinin qırılması” adlanır. Ailənin məsuliyyəti: hüquqi yoxsa mənəvi xəyanət?

Azərbaycan ailə hüququna görə: ailə üzvləri bir-birinə qarşı, qayğı göstərməli,

təhlükə zamanı müdafiə etməli,

zorakılığa şərait yaratmamalıdır.

Nurlana Məhərrəmovanın iddialarına görə, 

valideynləri və qardaşı onun zorakılığa məruz qalmasını bilə-bilə susmuş,

onu qorumaq əvəzinə zorakılıq mühitində qalmasına şərait yaratmışdır.

Bu hal hüquqi terminologiyada:

dolayı iştirakçılıq

zorakılığın davam etməsinə şərait yaratma

kimi qiymətləndirilə bilər.

Beynəlxalq hüquqda bu yanaşma açıq şəkildə təsbit olunub.

CEDAW Konvensiyası (Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin ləğvi haqqında Konvensiya) dövlətlərdən tələb edir ki:

qadına qarşı zorakılığın qarşısını almaq üçün ailə daxilində belə müdaxilə etsin. Dövlətin əsas vəzifəsi – müdafiə etməkdir

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 12-ci maddəsinə görə:

İnsan və vətəndaş hüquqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir.

Lakin Nurlananın işi göstərir ki, hüquq-mühafizə orqanları effektiv reaksiya verməyib,

qoruyucu mexanizmlər (mühafizə orderi və s.) tətbiq olunmayıb,

qurban faktiki olaraq öz taleyi ilə tək buraxılıb.

Bu isə artıq, dövlətin pozitiv öhdəliyinin pozulmasıdır.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin praktikasında:

dövlət qadını zorakılıqdan qorumursa, özü məsuliyyət daşıyır.

Bu presedentlərdə belə hallar: “effektiv müdafiənin olmaması” kimi tanınır.

Təhsil sistemində hüquq pozuntusu

Nurlana Məhərrəmovanın işdən çıxarılması ayrıca hüquqi məsələdir.

Əgər işdən çıxarılma:

məcburiyyətlə,

təhlükə altında,

şikayətlərinə görə həyata keçirilibsə,

bu artıq,  əmək hüquqlarının kobud pozulmasıdır.

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə görə:

əmək müqaviləsi yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş əsaslarla pozula bilər,

işçi şikayət etdiyi üçün cəzalandırıla bilməz,

zorakılıq qurbanı olan şəxs əlavə müdafiə altındadır.

Təhsil müəssisəsinin rəhbərliyi:

müəllimin təhlükəsizliyini təmin etməli,

onu işdən kənarlaşdırmamalı,

hüquqi müdafiə mexanizmi işə salmalı idi.

Bu edilməyibsə,  məsuliyyət yalnız ailədə deyil, institusional səviyyədədir.

Qadının çıxılmaz vəziyyətdə özünü müdafiə etməsi Nurlananın özünü qorumaq üçün etdiyi hərəkətlər:

hüquq nəzəriyyəsində “zərurət halı” kimi qiymətləndirilə bilər.

Cinayət hüququnda:

zərurət halında törədilmiş əməl cinayət sayılmır.

Əgər qadın, daimi zorakılıq mühitindədirsə,

qaçmaq imkanı yoxdursa,

dövlət onu qorumursa,

onun hərəkətləri:  hüquqi baxımdan özünü müdafiə instinkti kimi dəyərləndirilir.

Nurlana Məhərrəmovanın işi göstərir ki: bu hadisə:

təkcə bir ailə dramı deyil,

qadın hüquqlarının sistemli pozulmasının nümunəsidir,

hüquq-mühafizə və təhsil institutlarının passivliyinin nəticəsidir.

Psixoloji zorakılığın hüquqi cinayət kimi tanınmasının zəruriliyini,

Ailənin məsuliyyətinin hüquqi müstəviyə daşınmasını,

Dövlətin müdafiə mexanizmlərinin real işləməsini,

Təhsil sistemində insan hüquqlarının qorunmasını

yenidən gündəmə gətirir.

Müəllif: Hüquqşünas Ellada Bayramova