Pirat kitablar, gizli saytlar və görünməz mübarizə...  Yunis Xəlilov YAZIR

Dünya nəşriyyatları rəqəmsal oğurluğa necə “yox” deyir?

Bu gün bir kitabı almaq üçün kitab mağazasına getməyə ehtiyac yoxdur. Telefonu açmaq, axtarış etmək və PDF-i yükləmək kifayətdir. Problem də məhz buradan başlayır. Çünki həmin PDF-lərin böyük hissəsi qanunsuz, yəni pirat yolla yayılır. Müəllifin aylarla yazdığı, nəşriyyatın ciddi xərc çəkdiyi əsər bir neçə saat ərzində minlərlə insanın telefonuna düşür. Nəticədə isə hamı oxuyur, amma heç kim qazanmır.

Bu problemin dünyada ən məşhur və qalmaqallı nümunəsi "Sci-Hub" saytıdır. "Sci-Hub" illərdir milyonlarla elmi məqaləni ödənişsiz yayımlayır. Bu məqalələr əsasən "Elsevier", "Springer Nature" və digər böyük nəşriyyatlara məxsusdur. Saytın qurucusu açıq şəkildə bildirib ki, məqsədi  “elmi hamı üçün pulsuz etməkdir”.

Lakin nəşriyyatlar bildirir ki, bu fəaliyyət nəticəsində yüz milyonlarla dollar zərər yaranıb. ABŞ və Avropa məhkəmələri "Sci-Hub" əleyhinə dəfələrlə qərar çıxarsa da, sayt fərqli domenlər altında fəaliyyətini davam etdirir. Bu hadisə göstərir ki, piratçılıq artıq tək-tük hallar yox, qlobal problemə çevrilib.

Piratçılıq təkcə nəşriyyatlara yox, müəlliflərə də ciddi zərər vurur. Bir çox ölkədə elmi məqalə yazan müəlliflər oxunma və satış statistikası əsasında qrant, vəzifə və ya yeni müqavilə əldə edir. Məqalə pirat saytda yayılanda isə rəsmi platformada oxunuş azalır, müəllifin əməyi görünməz olur. Digər tərəfdən, nəşriyyatlar gəlir itirdikcə yeni kitab və tədqiqatlara sərmayə qoymaqdan çəkinir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə elmə və mədəniyyətə zərbə deməkdir.

Bu reallıq qarşısında dünya nəşriyyatları mübarizəni yalnız məhkəmələrdə aparmır. Əsas mübarizə indi texnologiya üzərindən gedir. İlk addım elektron kitab və jurnalların qorunması üçün "DRM" sistemlərinin tətbiqidir. "DRM" 

texnologiyası materialı şifrələyir və yalnız icazəli istifadəçinin oxumasına imkan verir. Avropa və ABŞ-da bir çox nəşriyyat bu məqsədlə "Readium LCP" kimi sistemlərdən istifadə edir. Digər tərəfdən, elmi jurnallar üçün "Adobe"nin təqdim etdiyi "DRM" həlləri geniş yayılıb. Bu texnologiyalar piratçılığı tam bitirməsə də, onu xeyli çətinləşdirir.

Daha maraqlı və effektiv üsullardan biri isə “görünməz imza” adlandırılan watermarking texnologiyasıdır. Bu üsulla elektron kitabın və ya məqalənin içinə oxucu tərəfindən görünməyən xüsusi işarə yerləşdirilir. Əgər həmin material sonradan pirat saytda tapılarsa, onun hansı istifadəçidən sızdığı müəyyən edilə bilir. Bu sahədə Digimarc kimi şirkətlərin həllərindən istifadə olunur. Bir çox nəşriyyat etiraf edir ki, bu texnologiya tətbiq edildikdən sonra pirat sızıntılar kəskin azalıb, çünki insanlar “iz buraxdıqlarını” anlayır.

Bundan əlavə, nəşriyyatlar pirat məzmunu aktiv şəkildə izləyir. Xüsusi sistemlər pirat saytları, fayl paylaşım platformalarını və sosial şəbəkələrdə yayılan qanunsuz linkləri avtomatik aşkar edir. 

Bu zaman sayt sahiblərinə və platformalara silinmə tələbi göndərilir. Bu istiqamətdə MUSO kimi platformalar dünya üzrə minlərlə pirat mənbəni izləyir və nəşriyyatlara operativ məlumat verir.

Piratçılıqla yanaşı, böyük nəşriyyatların üzləşdiyi başqa təhlükə də var: haker hücumları. Media və nəşriyyat saytları tez-tez "DDoS" hücumları ilə sıradan çıxarılır, botlar vasitəsilə pullu məzmun oğurlanır. Bu risklərə qarşı "Cloudflare" və "Akamai" kimi şirkətlərin təqdim etdiyi təhlükəsizlik sistemləri tətbiq olunur. Bu sistemlər saytı qoruyur, zərərli trafiki bloklayır və oxucular üçün fasiləsiz giriş təmin edir.

Həmçinin oxuyun

Prezidentin mükafatlandırdığı gənclər KİMLƏRDİR,NƏ İŞLƏYİRLƏR?   —   FAKTLAR +FOTOLAR

Onlar da vəzifələrini itirdilər

ŞAD XƏBƏR! Prezident onlarla bağlı SƏRƏNCAMI İMZALADI

Prezident sərəncam İMZALADI: Nazirlər Kabineti bu məsələləri həll etməlidir

Nəticə olaraq piratçılıqla mübarizə artıq yalnız hüquqi məsələ deyil. Bu, eyni zamanda mədəniyyətin, elmin və müəllif əməyinin qorunması mübarizəsidir. Dünya nəşriyyatları göstərir ki, rəqəmsal oğurluğa qarşı ən effektiv yol texnologiya, hüquq və maarifləndirmənin birlikdə tətbiqidir. Oxucu başa düşməlidir ki, pulsuz yüklənən hər pirat kitab haradasa bir müəllifin əməyini, bir nəşriyyatın gələcəyini əlindən alır.

Ölkəmizdə də bu sahədə müəyyən işlər görülməlidir. Məlumdur ki, Azərbaycanda kitab bazarı rəqəmsallaşma yolunda hələ yeni addımlarını atır. Lakin qlobal təcrübə göstərir ki, biz də bu mübarizəyə hazır olmalıyıq. Yerli nəşriyyatların atmalı olduğu müəyyən vacib addımlar vardır. Məsələn, PDF-ləri "Telegram" kanallarına və ya nəzarətsiz saytlara buraxmaq əvəzinə, yerli nəşriyyatlar güclü DRM müdafiəsi olan milli elektron kitab tətbiqlərini inkişaf etdirməlidir. Oxucuya "pulsuz kitab"ın əslində yerli mədəniyyətin və dilin inkişafına vurulan zərbə olduğu izah edilməlidir.

Bundan başqa, pirat saytların bloklanması üçün dövlət qurumları ilə nəşriyyatlar arasında operativ əməkdaşlıq mexanizmi qurulmalıdır.

Piratçılığın bir səbəbi də rəsmi kitabların rəqəmsal formatda tapılmamasıdır. Əgər oxucuya rahat və ucuz rəsmi alternativ təqdim olunarsa, piratçılığa maraq təbii olaraq azalacaq.

Yunis Xəlilov

Hüquqşünas