Qərbi Azərbaycan məsələsi - Tarixi kontekstdə

CƏMİYYƏT

684

05.01.2026, 20:54

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Dəyərli millətim, soydaşlarım və həmvətənlərim sizin diqqətinizə Qərbi Azərbaycanımızın keçdiyi tarixi yolu gözünüzün önünə sərmək istərdim.

Qərbi Azərbaycanın tarixi əsasən antik dövr, orta əsrlər tarixi, yeni tarix və ən yeni tarix olmaqla müxtəlif dövrlərdən keçib.

Bu da nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycan dövləti üç konfederativ vilayətdən ibarət idi.

Qərb vilayətimiz Ərmən Eli, Ərməniyyə və yaxud Armaniya, Çuxursəd Bəylərbəyliyi, İrəvan Xanlığı, Ararat Respublikası, Vedibasar Komitəsi, Ermənistan Sovet Respublikası, 1991-ci ildən isə Ermənistan Respublikası yarandı. Şimalda Masqut-İç Oğuz (Massaget-İşquz), Alpan Eli, Xəzər Xaqanlığı, Ravvadi, Şad Eli (Şaddadi), Saclı (Saci), Şirvanşahlar, Xanlıqlar, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Azərbaycan Sovet Respublikası, Azərbaycan Respublikası yaradılmışdır.

Cənubda isə Aratta, Elam, Qutlu (Qutium), Ulubi (Lullubi), Manna, Motun/Mete (Midiya), Part (Parfiya), Sasanlı (Sasani), Səlcuqlu, Elxanlı, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu, Səfəvi, Avşar (Əfşar), Xanlıqlar, Qacar, İran Şahlığı, İran İslam Respublikası kimi dövlətlərin adını çəkmək olar.

Qərbi Azərbaycanın qədim adlarından birisi də Ərmən Eli, Ərməniyyə və ya Armaniya adları ilə məşhur idi.

Bununla bağlı vacib məsələ də Ərmən adıyla erməni adını qətiyyən qarışdırmamalıyıq. Ərmən etnonimi ər və mən sözlərinin birləşməsindən yaranmış, mənaları da ər-ərən, qoçaq, qorxmaz, igid, döyüşçü mən-adam mənasında işlənilir. Bizdə hətta mənliyin, adamlığın olsun kimi də məsəlimiz belə var.

Ərmən Eli haqqında antik yunan və latın, orta əsrlərdə Nizami Gəncəvi öz əsərlərində məlumat verirlər. Hətta Nizami Gəncəvi yazdığı Xəmsəsinin İsgəndərnamə əsərində İsgəndərin Alpan Elinin xatunu Nüşabə və Ərmən Elinin xatunu Şirin ilə görüşü təsvir olunur.

Ərmən Eli Əhəməni, Parfiya və Sasani dövrlərində mövcud olub. Və Ərmən Elimizin qarahun və ərsaklılar tərəfindən idarə olunması tarixi faktdır.

Həmçinin Ərmən Elində qədimdən bəri Türk tayfalarının məskəni olması və burada qaraçı boşa tayfasının varlığından uzun müddət bəhs edilməməsi və hay etnoniminin belə Türk mənşəli olması qədim hun tayfalarından biri olan haylandur tayfasının varlığı olduqca mühüm məsələlərdən biridir. Qərbi Azərbaycan ərazisində yaradılmış qaraçı dövlət qurumu Hayastan Respublikasının söykənəcəyi heç bir tarixi əsas yoxdur. Ərmən Elinin xaqanları olmuş mamıkonyanlar belə Türk mənşəli sülalə idilər. Düşmənlərimiz ağız dolusu danışdıqları Tiqran və yaxud Tehran belə Türk idi.

Azərbaycanın hər hansı bir coğrafi ərazisindən asılı olmayaq, burada həmişə Türk varlığı müşahidə edilib. Yəhudilik, xristianlıq və İslamiyyətdən qabaq Sariştar (Zərdüşt) dinindən əvvəl burada qədim Göy Tengri dini öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Baba Hacı türbəsi də memarlıq xüsusiyyəti kimi Göy Tengri dininin memarlıq üslubuna uyğun tikilmiş və əslində burada çöküntüdə olmuş Sariştar (Zərdüşt) dini Türk əhali tərəfindən bəzi səbəblərə görə geniş bir şəkildə qəbul edilməmişdi. Beləki, dəstəmazın öküz sidiyi ilə qəbul edilməsi və ensest nigah Türk millətinin əxlaqına, təbiətinə zidd idi. Lakin, uzun müddət Göy Tengri dininin bir məzhəbi olmuş Sariştarçılıq (Zərdüştülük) sonralar hindli qaraçıların dini təsəvvürünə uyğunlaşdırılmışdır.

Hazırladı: Ceyhun Ərmən Vedili

Xüsusi olaraq Oxu24.com saytı üçün

Həmçinin oxuyun