Kosmosun maraqlı sirri: Peyklər niyə Yerə çırpılmır?

MARAQLI

04.09.2026, 18:50

Göy üzündə, televiziya verilişlərində və ya kosmosla bağlı xəbərlərdə tez-tez eşitdiyimiz peyklər əslində kosmosda hərəkətsiz şəkildə “asılı qalmırlar”. Onlar daim böyük sürətlə hərəkət edir və Yer ətrafında müəyyən orbit üzrə dövr edirlər. İlk baxışdan bu proses sadə görünə bilər. Lakin peykin orbitdə qalmasının arxasında fizikanın ən maraqlı qanunlarından biri dayanır.

Oxu24.com-un məlumatına görə, mütəxəssislərin izahına görə, süni peyk kosmosa göndərilərkən onu daşıyan raket peykə çox böyük sürət qazandırır. Məhz bu başlanğıc sürəti peykin gələcək hərəkətində əsas rol oynayır. Raket peyki lazımi hündürlüyə və sürətə çatdırdıqdan sonra peyk artıq Yer ətrafında müstəqil hərəkət etməyə başlayır.Burada ən maraqlı məqam isə odur ki, peyk müəyyən mənada daim Yerə doğru düşür. Bu fikir ilk baxışdan qəribə səslənə bilər. Axı Yerə doğru düşən bir obyektin nə vaxtsa Yerə çırpılması gözlənilir. Peyklərdə isə vəziyyət fərqlidir.

Yer kürəsinin cazibə qüvvəsi peyki daim özünə doğru çəkir. Lakin peyk eyni zamanda o qədər böyük sürətlə irəli doğru hərəkət edir ki, Yerə çırpılmaq əvəzinə onun ətrafında dövr etməyə başlayır. Başqa sözlə desək, peyk davamlı olaraq Yerə doğru “düşür”, amma Yer kürəsinin səthi onun altında əyildiyi üçün heç vaxt birbaşa Yerə çatmır.

Məhz bu hərəkət orbit, yəni yörüncə adlanır.Peykin orbitdə qalması üçün raket mühərrikinin fasiləsiz şəkildə işləməsi lazım deyil. Bir çox insan düşünür ki, peyklər kosmosda hərəkət etmək üçün daim yanacaq sərf edir və mühərriklərini işlək vəziyyətdə saxlayırlar. Əslində isə əsas sürəti peykə məhz kosmosa buraxıldığı anda raket verir.Kosmosun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri havanın olmamasıdır. Yer üzündə hərəkət edən avtomobil, təyyarə və ya digər nəqliyyat vasitələri hava müqaviməti və sürtünmə ilə qarşılaşır. Buna görə də hərəkəti davam etdirmək üçün enerji sərf etmək lazımdır.

Kosmosda isə vəziyyət tamamilə fərqlidir.Orada atmosfer olmadığı üçün hava müqaviməti demək olar ki, yoxdur. Bu səbəbdən bir obyekt müəyyən sürət qazandıqdan sonra onun sürəti dərhal azalmır. Peyk də məhz bu fiziki xüsusiyyətdən istifadə edərək uzun illər boyunca hərəkətini davam etdirə bilir.

Yəni peyklər avtomobil kimi daim “qaz vermirlər”.Onlar bir dəfə lazımi sürət qazandıqdan sonra böyük ölçüdə həmin hərəkəti davam etdirirlər. Lakin bu, peyklərin tamamilə yanacaqsız olduğu anlamına gəlmir. Müasir peyklərin daxilində kiçik mühərriklər və xüsusi hərəkət sistemləri mövcuddur.

Bu mühərriklər əsasən peykin istiqamətini dəyişmək, orbitində kiçik düzəlişlər aparmaq və onu düzgün vəziyyətdə saxlamaq üçün istifadə edilir. Kosmosda müxtəlif qüvvələrin təsiri nəticəsində peykin orbitində zaman-zaman kiçik dəyişikliklər baş verə bilər. Belə hallarda peykin idarəetmə sistemi işə düşür və orbitə lazımi düzəlişlər edilir.

Xüsusilə Yerə daha yaxın orbitlərdə hərəkət edən bəzi peyklər atmosferin çox seyrək qatlarının təsirini hiss edə bilər. Bu isə zaman keçdikcə peykin sürətinə və orbitinə müəyyən təsir göstərə bilər. Belə vəziyyətlərdə orbitin qorunması üçün əlavə manevrlər lazım olur.Peyklərin digər mühüm ehtiyacı isə enerjidir. Axı peykin kameraları, rabitə sistemləri, kompüterləri və digər elektron avadanlıqları işləməlidir.

Bu enerji əksər müasir peyklərdə Günəş panelləri vasitəsilə əldə edilir.Peykin üzərində yerləşdirilən Günəş panelləri Günəşdən gələn işıq enerjisini elektrik enerjisinə çevirir. Bu enerji peykin rabitə sistemlərinin, kameralarının, elmi cihazlarının və digər avadanlıqlarının işləməsini təmin edir.

Beləliklə, peyk hərəkət etmək üçün əsasən davamlı yanacaq sərf etməsə də, öz sistemlərinin işləməsi üçün enerji mənbəyinə ehtiyac duyur. Günəş enerjisi bu baxımdan kosmos üçün ideal mənbələrdən biridir.Peyklərin fəaliyyəti müasir həyatımız üçün düşündüyümüzdən daha vacibdir. Televiziya yayımı, telefon rabitəsi, internet bağlantıları, hava proqnozları, GPS naviqasiyası və Yer səthinin müşahidəsi kimi bir çox sistem peyklərin köməyi ilə həyata keçirilir.Hətta gündəlik istifadə etdiyimiz xəritə proqramlarında yerimizi müəyyən etməyimiz də kosmosdakı peyklərlə əlaqəlidir.Deməli, göy üzündəki peyklər əslində sakit və hərəkətsiz şəkildə dayanmırlar. Onlar saatda minlərlə kilometr sürətlə hərəkət edir, Yer kürəsinin cazibə qüvvəsi ilə öz sürətləri arasında yaranan mükəmməl tarazlıq sayəsində orbitdə qalırlar.

Bu baxımdan peykin hərəkəti fizikanın ən gözəl nümunələrindən biridir: o, Yerə doğru düşür, lakin heç vaxt Yerə çatmır.Bir dəfə lazımi sürət qazanan peyk kosmosun böyük boşluğunda uzun illər hərəkətini davam etdirə bilir. Kiçik mühərriklər yalnız istiqamət və orbit düzəlişləri üçün istifadə olunur, enerji isə əsasən Günəş panelləri vasitəsilə əldə edilir.

Yəni, kosmosdakı peyklər davamlı şəkildə “qaz verərək” hərəkət etmirlər. Onlar ilk buraxılış zamanı qazandıqları böyük sürətin və kainatın fizika qanunlarının sayəsində Yer ətrafında illərlə öz yollarına davam edirlər.

Turan

Həmçinin oxuyun