Yerə yaxınlaşdıqca zaman niyə yavaşlayır? – Maraqlı fizika

MARAQLI

31.08.2026, 15:35

İlk baxışdan qəribə səslənə bilər, amma eyni binanın müxtəlif mərtəbələrində yerləşən iki saatın zaman keçidini son dərəcə dəqiq ölçsək, onların arasında çox kiçik fərq aşkar edə bilərik. Göydələnin ən üst mərtəbəsində yerləşən saat aşağı mərtəbədəki saatla müqayisədə çox cüzi də olsa, daha sürətli işləyir. Bunun səbəbi saatların mexanizmi deyil, Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə izah edilən cazibə qüvvəsinin zamana təsiridir.

Oxu24.com xəbər verir ki, biz gündəlik həyatda zamanı hamı üçün eyni sürətlə axan sabit bir çay kimi təsəvvür edirik. Lakin müasir fizika göstərir ki, zaman kainatın hər yerində mütləq və dəyişməz sürətlə keçən müstəqil bir anlayış deyil. Məkan və zaman bir-biri ilə əlaqəlidir və birlikdə məkan-zaman adlandırılan vahid quruluşu meydana gətirir.Böyük kütləyə malik cisimlər, məsələn, planetlər, ulduzlar və qara dəliklər məkan-zamanın quruluşuna təsir göstərir. Yerin kütləsi də onun ətrafındakı məkan-zamanı əyir. Nəticədə Yerin səthinə daha yaxın olan saat ilə daha yüksəklikdə yerləşən saatın ölçdüyü zaman arasında fərq yaranır.

Sadə dillə desək, cazibə sahəsi gücləndikcə zaman daha yavaş keçir. Buna qravitasiya zaman genişlənməsi deyilir.Məhz buna görə göydələnin yuxarı mərtəbəsindəki saat aşağı mərtəbədəki saatdan çox az fərqlə daha sürətli işləyir. Çünki yuxarı qalxdıqca Yerin mərkəzindən məsafə artır və cazibə potensialı dəyişir. Aşağı mərtəbədə yerləşən saat isə Yerin mərkəzinə nisbətən bir qədər daha yaxın olduğundan onun üçün zaman çox cüzi daha yavaş keçir.Bu fərq gündəlik həyatımızda hiss ediləcək qədər böyük deyil. Məsələn, bir insanın göydələnin birinci mərtəbəsində və digərinin sonuncu mərtəbəsində yaşaması onların gündəlik həyatında nəzərəçarpacaq zaman fərqi yaratmır. Lakin atom saatları kimi son dərəcə dəqiq cihazlardan istifadə etdikdə bu kiçik fərqi ölçmək mümkündür.Əslində, bu, sadəcə nəzəriyyədə qalan fikir deyil. Alimlər müxtəlif yüksəkliklərdə yerləşdirilmiş yüksək dəqiqlikli saatlar arasında belə zaman fərqlərini ölçüblər. Hətta müasir texnologiya inkişaf etdikcə bu effekt daha kiçik məsafələrdə belə müşahidə edilə bilir.Maraqlıdır ki, bu prinsip peyklərlə işləyən texnologiyalarda da nəzərə alınır. Məsələn, GPS sistemində peyklərdəki saatlar Yerdəki saatlarla eyni qravitasiya şəraitində olmadığı üçün onların zaman fərqləri hesablanmalıdır. Əks halda, naviqasiya sistemlərində ciddi dəqiqlik problemləri yarana bilər.Burada başqa bir maraqlı sual ortaya çıxır: Yer səthindən daha da aşağıya, Yerin mərkəzinə doğru getsək, nə baş verər?

Bu məsələ gündəlik təsəvvür etdiyimizdən daha mürəkkəbdir. Yerin daxilində cazibə sahəsinin davranışı səthdəki vəziyyətdən fərqlənir və Yerin kütləsinin necə paylanmasından asılı olaraq qravitasiya potensialı dəyişir. Ümumi nisbilik baxımından saatın getmə sürəti onun yerləşdiyi qravitasiya potensialı ilə əlaqəlidir.

Bəs məsələni daha ekstremal həddə çatdırsaq və qara dəliyin yaxınlığına getsək?

Burada effekt artıq ağlasığmaz dərəcədə güclənir. Qara dəlik ətrafında cazibə sahəsi o qədər güclüdür ki, uzaqdakı müşahidəçi üçün qara dəliyə yaxınlaşan saatın getdikcə daha yavaş işlədiyi görünə bilər. Hadisə üfüqünə yaxınlaşdıqca bu effekt son dərəcə böyük olur.

Lakin burada mühüm bir məqam var: qara dəliyə yaxınlaşan müşahidəçinin öz baxımından onun saatının “dayandığını” hiss etməsi düzgün təsvir deyil. O, öz lokal zamanını normal şəkildə yaşayır. Zamanın fərqli axması müxtəlif müşahidəçilərin bir-birinə nisbətən ölçdüyü zamanla bağlıdır.

Bəs cazibənin olmadığı bir mühitdə zaman necə axır?

Bu sualın cavabı da düşündürücüdür. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsində “cazibənin olmadığı yerdə zaman mütləq sabit sürətlə axır” demək düzgün olmaz. Zamanın ölçülməsi yalnız cazibə sahəsindən deyil, müşahidəçinin hərəkət sürətindən də asılıdır. Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, bir müşahidəçi digərinə nisbətən yüksək sürətlə hərəkət edirsə, onların ölçdüyü zaman intervalları fərqlənə bilər.Yəni kainatda “hamı üçün eyni saat” anlayışı yoxdur. Hər müşahidəçinin öz yolu, öz hərəkəti və məkan-zamandakı mövqeyi onun ölçdüyü zamana təsir edə bilər.

Beləliklə, göydələnin ən üst mərtəbəsində yaşayan insanın zamanı aşağı mərtəbədə yaşayan insandan cüzi daha sürətli keçir. Fərq o qədər kiçikdir ki, insan bunu hiss edə bilməz. Amma atom saatları üçün bu fərq artıq ölçülə bilən fiziki reallıqdır.Bu fakt bizə bir daha göstərir ki, gündəlik həyatda dəyişməz və universal hesab etdiyimiz zaman əslində kainatın quruluşu ilə sıx bağlı olan, şəraitdən asılı olaraq dəyişə bilən fundamental fiziki anlayışdır. Zaman sadəcə keçmir — onun necə keçdiyini məkan, hərəkət və cazibə müəyyənləşdirir.

Həmçinin oxuyun