Niyə qadınların və kişilərin beyinləri fərqli yaşlanır?

MARAQLI

215

25.08.2026, 12:03

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Beynin qocalması qadınlarda və kişilərdə eyni şəkildə baş vermir. Bunun əsas səbəblərindən biri hormonal dəyişikliklərin beynin fəaliyyətinə və maddələr mübadiləsinə təsiridir.

Tədqiqatlar göstərir ki, qadın və kişi beyninin yaşlanma prosesi müəyyən bioloji fərqlərə malikdir. Qadınlarda yaşla əlaqədar hormonal dəyişikliklər daha kəskin baş verə bildiyi halda, kişilərdə testosteron səviyyəsinin azalması adətən daha tədricən gedir.

Hər iki cinsin beyin sağlamlığı baxımından özünəməxsus bioloji üstünlükləri və riskləri var.

Qadınlarda hormonal dəyişikliklər beynə necə təsir edir?

Qadınlarda yaşla əlaqədar hormonal dəyişikliklər beynin qocalma prosesində mühüm rol oynaya bilər. Bu dövrdə estrogen hormonunun səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması beynin enerji mübadiləsinə, sinaptik əlaqələrə və iltihabi proseslərə təsir göstərə bilər.

Estrogen yaddaş və öyrənmədə mühüm rol oynayan hipokampusdakı sinaptik əlaqələri dəstəkləyir. Həmçinin sinir hüceyrələrinin inkişafı və fəaliyyətində iştirak edən BDNF zülalının istehsalına, eləcə də hüceyrələrin enerji istehsal edən strukturları olan mitoxondrilərin fəaliyyətinə təsir göstərir. Estrogenin iltihabəleyhinə xüsusiyyətləri də məlumdur.

Bu səbəbdən yaşla bağlı hormonal dəyişikliklər zamanı estrogen səviyyəsinin azalması bəzi qadınlarda yaddaş və digər koqnitiv funksiyalarla bağlı dəyişikliklərin daha nəzərəçarpan olmasına səbəb ola bilər.

Lakin bu, qadınların kişilərdən daha tez qocalması demək deyil. Beynin qocalmasına genetika, metabolik sağlamlıq və həyat tərzi də ciddi təsir göstərir.

Qadınlarda demensiya riski niyə daha yüksəkdir?

Alzheimer xəstələrinin təxminən üçdə ikisinin qadınlardan ibarət olduğu bildirilir. Bu fərqin yalnız qadınların orta hesabla daha uzun yaşaması ilə izah edilməsi mümkün deyil.

Hormonal dəyişikliklər, beyin metabolizmasındakı fərqlər və bəzi genetik risk faktorlarının qadınlara fərqli təsir göstərməsi mümkün səbəblər arasında qeyd olunur. Xüsusilə estrogen səviyyəsinin azalmasının beyin metabolizmasına təsir göstərə biləcəyi düşünülür. Bununla belə, Alzheimer xəstəliyinin inkişafı çoxfaktorlu prosesdir və onun yaranmasını yalnız hormonal dəyişikliklərlə əlaqələndirmək düzgün deyil.

Kişilərdə hormonal dəyişikliklər necə baş verir?

Kişilərdə yaş artdıqca testosteron səviyyəsi tədricən azalır. Qadınlarda baş verən daha kəskin hormonal dəyişikliklərdən fərqli olaraq, kişilərdə bu proses adətən daha yavaş inkişaf edir.

Testosteron motivasiya, enerji səviyyəsi, diqqət və beynin mükafat sistemi ilə əlaqələndirilir. Buna görə hormon səviyyəsinin azalması bəzi kişilərdə motivasiyanın zəifləməsi, zehni yorğunluq və diqqəti cəmləməkdə çətinlik kimi özünü göstərə bilər.

Demensiyanın növlərində də müəyyən fərqlər müşahidə olunur. Bəzi araşdırmalara görə, Alzheimer tipli demensiya qadınlarda daha çox, damar xəstəlikləri ilə əlaqəli koqnitiv pozuntular isə kişilərdə daha çox rast gəlinə bilər.

Cütlüklərin beyin sağlamlığı da önəmlidir

Beyin sağlamlığı yalnız fərdi xüsusiyyətlərlə məhdudlaşmır. Uzun müddət birlikdə yaşayan cütlüklər adətən oxşar həyat tərzinə malik olurlar.

Qidalanma, yuxu, fiziki aktivlik və stressin idarə olunması kimi vərdişlər illər ərzində hər iki insanın sağlamlığına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən sağlam həyat tərzinin birlikdə formalaşdırılması beyin sağlamlığının qorunmasında əlavə üstünlük yarada bilər.

Beyin sağlamlığını necə qorumaq olar?

Mütəxəssislərin fikrincə, cinsindən asılı olmayaraq, müəyyən həyat tərzi vərdişləri beynin sağlam qocalmasına kömək edə bilər.

Mütəmadi fiziki aktivlik, balanslı qidalanma, keyfiyyətli yuxu, zehni aktivliyin qorunması və stressin düzgün idarə olunması əsas qoruyucu amillər sırasındadır. Bu vərdişlər beynin adaptasiya qabiliyyətinin qorunmasına və BDNF kimi beyin funksiyaları üçün vacib olan zülalların dəstəklənməsinə kömək edə bilər.

Ümumilikdə, beynin qocalmasını yalnız hormonlarla izah etmək mümkün deyil. Metabolik vəziyyət, damar sağlamlığı, iltihabi proseslər, bağırsaq mikrobiotası, genetika və həyat tərzi də bu prosesdə mühüm rol oynayır.

Qadın və kişi beyni fərqli bioloji proseslərdən keçsə də, sağlam qocalmanın əsas prinsipləri hər iki cins üçün oxşardır. Beyin sağlamlığını qorumaq üçün yalnız hormonal dəyişikliklərə deyil, bütün orqanizmin sağlamlığına kompleks yanaşmaq vacibdir.

Həmçinin oxuyun