Vərəsəliklə bağlı çoxlarını düşündürən suallara CAVAB

HÜQUQ

01.06.2026, 22:46

Vərəsəlik hüququ: qanun üzrə və vəsiyyət üzrə vərəsəlik

Vərəsəlik hüququ Azərbaycan Respublikasının mülki hüquq sistemində mühüm institutlardan biri hesab olunur və şəxsin ölümündən sonra onun əmlakının, hüquq və öhdəliklərinin kimlərə keçməsini tənzimləyir. Bu sahədə əsasən iki əsas vərəsəlik növü fərqləndirilir: qanun üzrə vərəsəlik və vəsiyyət üzrə vərəsəlik.

Vəkil Abdusəddin Əliyev Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, vərəsəlik anlayışı dedikdə ilk növbədə bu iki hüquqi mexanizm nəzərdə tutulur. Onun sözlərinə görə, vətəndaşlar arasında bu anlayışların fərqi bəzən qarışdırılır, lakin hüquqi baxımdan onların tətbiq qaydaları tam fərqlidir.

Qanun üzrə vərəsəlik o halda tətbiq olunur ki, miras qoyan şəxs sağlığında vəsiyyətnamə tərtib etməyib. Bu halda miras Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində müəyyən edilmiş vərəsəlik ardıcıllığına uyğun olaraq bölüşdürülür. Yəni, qanun kimlərin hansı növbədə vərəsə sayıldığını əvvəlcədən müəyyən edir və əmlak həmin qaydaya əsasən paylanır. Adətən birinci növbədə uşaqlar, ər və ya arvad, valideynlər və digər yaxın qohumlar vərəsə hesab olunur.

Vəsiyyət üzrə vərəsəlik isə fərqli hüquqi mexanizmdir. Bu halda şəxs sağlığında öz iradəsini ifadə edərək vəsiyyətnamə tərtib edir və öz əmlakının kimə və ya kimlərə keçəcəyini özü müəyyən edir. Vəkilin sözlərinə görə, əgər vəsiyyətnamə mövcuddursa, ümumi qayda olaraq miras həmin sənəddə göstərilən şəxslərə verilir və qanun üzrə vərəsəlik qaydaları yalnız məhdud hallarda tətbiq oluna bilər.

Hüquqşünas qeyd edir ki, vəsiyyətnamənin hüquqi qüvvəyə malik olması üçün müəyyən şərtlərə əməl edilməlidir. Ən vacib məqamlardan biri odur ki, vəsiyyət edən şəxs sənədi imzalayarkən tam anlaqlı vəziyyətdə olmalı, yəni öz hərəkətlərinin mahiyyətini dərk etməlidir. Əks halda, belə sənəd sonradan mübahisə predmeti ola bilər.

Vəkil əlavə edib ki, vəsiyyət azadlığı prinsipi vətəndaşa öz əmlakı üzərində sərəncam vermək imkanı yaratsa da, bu hüquq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər çərçivəsində həyata keçirilir. Məsələn, bəzi hallarda məcburi pay hüququ olan vərəsələrin hüquqları qorunur və bu, vəsiyyətnamə ilə tamamilə aradan qaldırıla bilməz.

Abdusəddin Əliyevin sözlərinə görə, vəsiyyət üzrə vərəsəlik daha çox şəxsin iradəsinə əsaslanan hüquqi mexanizm olduğu halda, qanun üzrə vərəsəlik dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş ümumi və ədalətli bölgü sistemidir. Bu iki institutun əsas fərqi məhz budur: biri şəxsi iradəyə, digəri isə qanunvericiliyin müəyyən etdiyi qaydalara əsaslanır.

Nəticə etibarilə, vərəsəlik hüququnda hər iki mexanizm – həm qanun üzrə, həm də vəsiyyət üzrə vərəsəlik – mühüm rol oynayır və konkret vəziyyətdən asılı olaraq tətbiq edilir. Vətəndaşların bu fərqləri bilməsi gələcəkdə hüquqi mübahisələrin qarşısını almaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Hazırladı: Şahbaz

Həmçinin oxuyun