Narkoz zamanı beyində nə baş verir? -MARAQLI FAKT

Əməliyyata girən bir çox insanın ən çox düşündüyü məsələlərdən biri ümumi narkoz zamanı nə baş verməsidir. Xəstə gözlərini yumur, anesteziya tətbiq olunur və bir müddət sonra gözlərini açdıqda əməliyyatın artıq başa çatdığını görür. Ona elə gəlir ki, cəmi bir neçə saniyə keçib. Halbuki həmin müddətdə bəzən bir neçə saat davam edən cərrahi müdaxilə həyata keçirilir. Bəs bu zaman insan beynində hansı proseslər baş verir? Ümumi narkoz həqiqətən yuxuya bənzəyirmi, yoxsa beyin fəaliyyətində tamam başqa dəyişikliklər yaranır?

Oxu24.com xəbər verir ki,  ümumi anesteziya adi yuxu vəziyyəti ilə eyni deyil. Yuxuya gedən insan müəyyən səslərə, toxunuşa və digər xarici stimullara reaksiya verə, ehtiyac yarandıqda asanlıqla oyana bilər. Ümumi anesteziya zamanı isə xüsusi dərman vasitələrinin köməyi ilə beynin şüurlu qavrayış və ətraf mühitdən gələn məlumatları emal etmə mexanizmləri müvəqqəti dəyişdirilir. Nəticədə insan ətrafda baş verənləri şüurlu şəkildə dərk etmir və əməliyyat müddətində baş verənləri, adətən, xatırlamır. Ümumi anesteziya zamanı beyin tamamilə fəaliyyətsiz vəziyyətə düşmür. Əksinə, onun müxtəlif bölgələri arasında məlumat mübadiləsi və sinir hüceyrələrinin qarşılıqlı əlaqəsi dəyişir. Şüurun formalaşmasında iştirak edən beyin şəbəkələrinin fəaliyyəti müvəqqəti olaraq fərqli vəziyyətə keçir. Bu səbəbdən insan ətrafında baş verənləri dərk edə, hadisələri şüurlu şəkildə izləyə və sonradan yadda saxlaya bilmir. Yəni ümumi narkoz beynin tamamilə söndürülməsi deyil, onun müəyyən fəaliyyət mexanizmlərinin dərman vasitəsilə idarə olunan şəkildə dəyişdirilməsidir.

Bu prosesdə istifadə olunan dərmanlardan biri propofoldur. Damardan tətbiq edilən bu preparat ağ rəngli, südü xatırladan görünüşə malikdir. Propofol beynin sinir hüceyrələri arasında siqnal ötürülməsinə təsir göstərir və əsasən GABA adlı neyrotransmitterin fəaliyyətini gücləndirir. GABA sinir sistemində sakitləşdirici və tormozlayıcı təsir göstərən əsas kimyəvi maddələrdən biridir. Propofolun təsiri nəticəsində beyin hüceyrələrinin elektrik aktivliyi və qarşılıqlı əlaqəsi dəyişir, insanın şüuru qısa müddətdə itə bilir. Bununla belə, ümumi anesteziyanın tətbiqi yalnız bir dərmanın verilməsindən ibarət deyil. Burada diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də huşun itirilməsi, ağrının aradan qaldırılması və əzələlərin boşaldılmasının bir-birindən fərqli proseslər olmasıdır. İnsanlar çox vaxt narkozun bütün bu funksiyaları eyni anda yerinə yetirdiyini düşünürlər. Lakin anesteziologiyada bu məqsədlər üçün fərqli təsir mexanizmlərinə malik dərmanlardan istifadə olunur. Bir preparat xəstənin şüurunu müvəqqəti itirməsinə kömək etdiyi halda, digəri ağrı hissinin ötürülməsini və qəbul edilməsini zəiflədir. Lazım gəldikdə isə əzələlərin boşaldılması üçün ayrıca dərmanlar tətbiq edilir.

Xüsusilə əzələ boşaldıcı preparatlarla bağlı yanlış təsəvvürlərə yol verilməməlidir. Bu dərmanlar cərrahi müdaxilə zamanı əzələlərin hərəkətini və gərginliyini azaltmaq, cərrahın işini asanlaşdırmaq və bəzi hallarda süni tənəffüs cihazından istifadəni təmin etmək üçün tətbiq olunur. Lakin əzələ boşaldıcı preparatın özü nə huşu aradan qaldırır, nə də ağrını kəsir. Yəni belə dərman qəbul edən insanın şüursuz və ağrısız olması təmin edilmir. Bu səbəbdən onların istifadəsi mütləq müvafiq anesteziya və ağrıkəsici dərmanlarla birlikdə, anestezioloqun nəzarəti altında həyata keçirilir. Ümumi anesteziyanın təhlükəsiz aparılması üçün anestezioloqun rolu xüsusilə böyükdür. Onun işi yalnız xəstəyə dərman vermək və əməliyyatın başa çatmasını gözləməkdən ibarət deyil. Əməliyyatın başlanmasından sonuna qədər xəstənin həyati göstəriciləri fasiləsiz izlənilir. Ürək ritmi, arterial təzyiq, qandakı oksigenin səviyyəsi, nəfəsalma, karbon qazının xaric edilməsi və digər göstəricilər nəzarətdə saxlanılır. Xəstənin vəziyyətindən və əməliyyatın xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dərmanların dozası və verilmə sürəti tənzimlənir.

Bəzi əməliyyatlarda xəstə müstəqil şəkildə kifayət qədər nəfəs ala bilmədiyi üçün tənəffüs xüsusi cihaz vasitəsilə dəstəklənir. Bunun üçün lazım gəldikdə nəfəs borusuna xüsusi boru yerləşdirilir və xəstə süni tənəffüs aparatına qoşulur. Bu zaman anestezioloq təkcə oksigenin qana daxil olmasını deyil, karbon qazının orqanizmdən xaric edilməsini də izləyir. Çünki əməliyyat müddətində nəfəsalma və qaz mübadiləsinin düzgün təmin olunması həyati əhəmiyyət daşıyır. Bundan başqa, anestezioloq xəstənin qan dövranını, bədən temperaturunu, maye balansını və ümumi vəziyyətini də nəzərə alır. Əməliyyatın müddəti, aparılan müdaxilənin növü, xəstənin yaşı, yanaşı xəstəlikləri və fərdi xüsusiyyətləri anesteziyanın gedişinə təsir edə bilər. Buna görə də hər bir xəstə üçün eyni dərman və eyni doza tətbiq edilmir. Anesteziya planı əməliyyatdan əvvəl aparılan qiymətləndirmə əsasında fərdi şəkildə hazırlanır.

Əməliyyat başa çatdıqdan sonra isə anesteziya dərmanlarının verilməsi dayandırılır və ya azaldılır. Preparatların təsiri zəiflədikcə beyin fəaliyyəti tədricən əvvəlki vəziyyətinə qayıdır, xəstə şüurunu bərpa etməyə başlayır. Bu proses hər kəsdə eyni sürətlə getmir. İstifadə olunan dərmanların növü və miqdarı, əməliyyatın müddəti, xəstənin yaşı, qaraciyər və böyrək funksiyaları, eləcə də ümumi sağlamlıq vəziyyəti ayılma müddətinə təsir göstərə bilər. Narkozdan ayılan insanlarda ilk mərhələdə yuxululuq, başgicəllənmə, ağız quruluğu, ürəkbulanma, bəzən qusma və üşütmə kimi hallar müşahidə oluna bilər. Bəzi xəstələrdə qısa müddətli çaşqınlıq, diqqətin zəifləməsi və yaddaşda müəyyən boşluqlar da yaranır. Bu əlamətlərin əksəriyyəti müvəqqəti olur və xəstə tibb personalının nəzarəti altında bərpa mərhələsini keçir. Bununla belə, özünü ayıq hiss etmək anesteziyanın bütün təsirlərinin tamamilə aradan qalxması demək deyil. Buna görə əməliyyatdan sonra həkimin tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.

Bəs insan niyə əməliyyatın müddətini xatırlamır və ona elə gəlir ki, gözlərini yumub dərhal açıb? Bunun əsas səbəbi ümumi anesteziyanın şüurlu qavrayışı və yeni xatirələrin formalaşmasını müvəqqəti olaraq pozmasıdır. İnsan əməliyyat zamanı baş verənləri şüurlu şəkildə dərk etmədiyinə və yaddaşında saxlamadığına görə zamanın necə keçdiyini hiss etmir. Beləliklə, xəstənin subyektiv təcrübəsində əməliyyatdan əvvəlki anla ayıldıqdan sonrakı an arasında sanki heç bir müddət keçməyib.

Nəzərə almaq lazımdır ki, müasir anesteziologiyada ümumi narkozun təhlükəsizliyi üçün çoxsaylı nəzarət və monitorinq üsullarından istifadə olunur. Bununla belə, hər bir tibbi müdaxilədə olduğu kimi, anesteziyanın da müəyyən riskləri mövcuddur. Əməliyyatdan əvvəl xəstənin qəbul etdiyi dərmanlar, allergiyaları, əvvəlki anesteziya təcrübəsi, xroniki xəstəlikləri və digər sağlamlıq xüsusiyyətləri anestezioloqa bildirilməlidir. Bu məlumatlar mümkün risklərin qiymətləndirilməsi və uyğun anesteziya üsulunun seçilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Beləliklə, ümumi narkoz insanın sadəcə yatması deyil, beynin şüurlu qavrayışının, ağrı mexanizmlərinin və bədənin müəyyən funksiyalarının xüsusi dərmanlarla idarə olunduğu mürəkkəb tibbi prosesdir. Xəstə gözlərini yumub açdığı zaman arasında saatlarla davam edən əməliyyat həyata keçirilə bilər. Ona bir neçə saniyə kimi görünən həmin müddətdə isə beyin fəaliyyəti, nəfəsalma, ürək ritmi, qan təzyiqi və digər həyati göstəricilər anestezioloq tərəfindən diqqətlə izlənilir və idarə olunur.

Turan Etibaroğlu

Həmçinin oxuyun

Nazirdən pensiyalarla bağlı MÜHÜM AÇIQLAMA

Maaşınız gecikirsə,əlavə pul almalısınız -VƏKİL

İranda nüvə partlayışı baş versə, radioaktiv bulud Azərbaycana çatacaq? – Akademikdən AÇIQLAMA  

İranda üçbaşlı əjdaha: Azərbaycanla münasibətləri kim idarə edir?