İlğımdan həqiqətə: Sevgi, günah və vicdanın romanı

CƏMİYYƏT

24.06.2026, 23:21

Yaxud,

Səssizliyin içindən boylanan həqiqət

Yazıçı Nəzakət Cavadzadənin “13-cü kottecin sirri” eyniadlı əsəri haqqında resenziya

Nəzakət Cavadzadə ilk olaraq ədəbiyyata “London saatı” adlı bədii əsəri ilə gəldi. O kitabın redaktoru və ön söz müəllifi idim. Əsər o qədər güclü təsirə malik idi ki, hələ də onun təsiindən çıxa bilməmişəm və elə bir ikinci əsərə də rast gəlməmişəm. Sırf sevgi və məhəbbət mövzusu üzərində qurulmuş fəlsəfi yönümlü bu əsər özünə çoxlu sayda oxucu toplamışdır. Müəllfi təbrik etməyə dəyər.

“ 13-cü kottecin sirri” dedektiv romanına Azərbaycanın Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı ön sözü yazıb. Əsər müasir Azərbaycan nəsrinin maraqlı nümunələrindən biri təsiri bağışlayır. Burada müharibə, detektiv xətt, psixoloji gərginlik və ailə münasibətləri bir-birinə ustalıqla bağlanır. Əsər maraqlı və dinamik başlanğıcla diqqəti cəlb edir. Müəllif iki fərqli xətti – müharibə səngərində ölüm-dirim mübarizəsini və Bakıda baş verən müəmmalı qətlləri paralel şəkildə təqdim etməklə oxucuda güclü maraq yaradır.

Romanın proloqu oxucunu ilk sətirlərdən hadisələrin içinə çəkir. Yaralı əsgərin səngərdə keçirdiyi ağır anlar, susuzluq, ağrı, ölüm qorxusu və buna baxmayaraq son gücü ilə düşmən tankını dayandırmaq cəhdi yüksək emosional təsir bağışlayır. Müəllif 44 günlük müharibənin qəhrəmanlıq tərəfini pafossuz, canlı və inandırıcı təsvir edə bilib. Əsgərin "Bir qurtum su olsaydı..." sözləri bütöv bir faciənin, insan əzabının simvoluna çevrilir.

Müharibə səhnəsindən Bakıda baş verən qanlı qətl hadisəsinə keçid isə süjet quruculuğunun uğurlu nümunəsidir. Müəllif iki fərqli məkan və hadisəni elə bağlayır ki, oxucu onların gələcəkdə hansı nöqtədə kəsişəcəyini düşünməyə başlayır. Baltanın endiyi səhnə, xidmətçi qadının şahid olduğu dəhşət və sonrakı müəmmalı ölüm hadisələri detektiv atmosferi daha da gücləndirir. Əsər müxtəlif bölümlərlə ayrılıb. Hər bölümün başlanğıc adı var. Bütün bölümlərdə klassik detektiv janrının elementləri özünü göstərir. Dənizdən çıxarılan avtomobil, qətlə yetirilmiş naməlum şəxs, peşəkar ekspertiza rəyləri və gənc müstəntiq Nicat Rüstəmlinin araşdırmaları hadisələrin getdikcə mürəkkəbləşəcəyindən xəbər verir. Mayorla Nicat arasındakı dialoqlar həm istintaqın məntiqini göstərir, həm də obrazların xarakterini açır.

"Müqavilə" və "On üçüncü kottec" hissələrində müəllif sirli atmosfer yaratmağa nail olub. Raul, Yeliz, Alisa və Kirman obrazları gələcək hadisələrin mərkəzində dayanacaq personajlar kimi təqdim edilir. Xüsusilə 13-cü kottecin təsviri oxucuda gizli təhlükə, qaranlıq keçmiş və açılmamış sirlər barədə təəssürat yaradır. Əsərin üstün cəhətlərindən biri hadisələrin müxtəlif zaman və məkanlarda cərəyan etməsinə baxmayaraq vahid süjet xəttinə xidmət etməsidir. Müharibə qəhrəmanlığı, ailə münasibətləri, psixoloji gərginlik, qətillər və detektiv araşdırmalar bir-birini tamamlayaraq zəngin kompozisiya yaradır.

Ümumilikdə, oxucunu daim sual qarşısında qoyan, marağı sonadək qoruyan və növbəti səhifələri çevirməyə vadar edən uğurlu başlanğıcdır. Müəllif həm emosional, həm də dietektiv xətti taraz saxlaya bilib. Əsərin əsas gücü məhz sirrin tədricən açılması, obrazların daxili aləminin hadisələrlə paralel inkişaf etməsi və gərgin atmosferin sonadək qorunmasındadır.

Nicat Rüstəmli obrazı diqqəti xüsusilə cəlb edir. O, klassik detektivlərdən fərqli olaraq həm peşəkar, həm də emosional tərəfləri ilə təqdim olunur. Mayorun ona olan etimadı və Nicatın özünü doğrultmaq istəyi obrazı canlı və inandırıcı edir. İstintaq prosesində xırda detallara verilən diqqət müəllifin detektiv janrının tələblərini yaxşı bildiyini göstərir.

Raul obrazı isə daxili ziddiyyətlərlə zəngindir. Onun ailəsinə bağlılığı, qızı Alisaya olan sevgisi, eyni zamanda qısqanclıq və tərəddüdlərlə mübarizəsi obrazı sadə bir personaj olmaqdan çıxarır. Kirmanla ilk görüş səhnəsində psixoloji təsvirlər xüsusilə uğurludur. Oxucu Raulun düşüncələrini, narahatlığını və daxili mübarizəsini hiss edə bilir.

"On üçüncü kottec" ətrafında dolaşan şayiələr, müəmmalı hadisələr və qaranlıq atmosfer gələcək hadisələrin mərkəzində məhz həmin məkanın dayanacağından xəbər verir. Müəllif burada sirri dərhal açmır, əksinə, oxucunun marağını artıraraq onu hadisələrin ardınca aparır. Əsərin dilində axıcılıq, təsvirlərdə canlılıq hiss olunur. Təbiət təsvirləri, bağçanın görünüşü, villanın memarlıq xüsusiyyətləri və personajların psixoloji portretləri detallı işlənib. Bəzi hissələrdə təsvirlərin genişliyi süjetin tempini bir qədər yavaşlatsa da, bu, ümumi bədii təsiri zəiflətmir.

Ümumilikdə, bu hissələr əsərin həm vətənpərvərlik, həm detektiv, həm də psixoloji roman xüsusiyyətlərini özündə birləşdirdiyini göstərir. Müəllif oxucunu ilk səhifələrdən sirrin içinə salmağı bacarır və "On üçüncü kottecin arxasında hansı həqiqət gizlənir?" sualını daim canlı saxlayır. Bu isə uğurlu detektiv romanın ən vacib keyfiyyətlərindən biridir. Müəllif artıq sadəcə hadisələri danışmır, obrazların daxili aləmini açmağa başlayır. Xüsusilə Kirman və Raulun xarakterlərinin dərinləşdirilməsi əsərin bədii dəyərini artırır.

"Susqunluq ağrının ən ağır ifadəsidir" epiqrafı bütöv fəslin ruhunu müəyyənləşdirir. Raulun xəstəlik qorxusu, Alisaya toxunmağa belə çəkinməsi onun daxilindəki faciəni açır. Müəllif burada insanın ən ağır mübarizəsinin bəzən görünməyən, səssiz savaş olduğunu göstərir. Raulun ümidsizliklə ümid arasında çırpınması çox təbii və inandırıcı təsvir olunub. Kirmanın on üçüncü kottec ətrafındakı araşdırmaları isə süjetə yeni nəfəs gətirir. Xəritənin yoxa çıxması, gizli telefon, müəmmalı görüşlər və "Qayda 2" kimi şifrəli ifadələr oxucunu daim ayıq saxlayır. Müəllif sirri açmağa tələsmir, hər yeni səhnə ilə sualları artırır və marağı daha da gücləndirir.

"Qaranlıqda itən iz" və "Pandoranın boş qutusu" hissələrdə detektiv elementlər daha da güclənir. Kottecdəki gecə görüşü, naməlum qadının görünməsi və sonradan otağın boş çıxması əsərə mistik çalar qatır. Xüsusilə "Pandoranın boş qutusu" ifadəsi çox uğurlu metaforadır. Kirmanın bütün gecə gözlədikdən sonra heç nə tapmaması oxucuda da eyni çaşqınlığı yaradır. Müəllif burada qorxu yaratmaqdan daha çox müəmmalı atmosfer qurmağa çalışır. Bu isə əsərin güclü tərəflərindən biridir.

"Güzgüdəki sirr” bölmə romanın dönüş nöqtələrindən biri təsiri bağışlayır. Brelok, sənədlər və güzgüdəki gözlənilməz kəşf hadisələrin adi təsadüflərdən ibarət olmadığını göstərir. Müəllif sirrin bir hissəsini açsa da, əsas həqiqəti yenə gizli saxlayır. Bu üsul oxucunu növbəti səhifələrə aparan ən vacib amillərdən biridir. "Atılmışlar" fəslində Raulun psixoloji portreti xüsusilə uğurlu alınıb. Onun "atılmaq qorxusu", sevgiyə aclığı, özünü daim günahkar bilməsi və başqalarının sevgisini itirməkdən çəkinməsi obrazı canlı və təsirli edir. Raul sadəcə ikinci dərəcəli personaj deyil, öz faciəsi və daxili dünyası olan mürəkkəb xarakterdir. Müəllifin ən böyük uğurlarından biri Raulun zəif görünən xarici görüntüsü ilə daxilindəki sevgi və sədaqət gücünü qarşılaşdırmasıdır. Oxucu ona acımır, əksinə, onu anlamağa başlayır.

Kirman isə romanın düşünən, müşahidə edən və sirrin ardınca gedən obrazıdır. O, emosiyalarını idarə etməyi bacaran, hadisələri analiz edən, eyni zamanda böyük sevgi və sədaqət hissi daşıyan bir xarakter kimi təqdim olunur. Onun keçmişi və dayısı ilə bağlı xatirələr obrazın formalaşma səbəblərini izah edir.

Əsərin ən təsirli cəhəti odur ki, burada sirr yalnız hadisələrdə deyil, insanların öz daxilində də gizlənir. Hər obrazın keçmişində, qorxularında və sevgilərində ayrıca bir sirr yaşayır. Məhz buna görə roman təkcə detektiv deyil, həm də insan ruhunun dərinliklərinə enən psixoloji əsər təsiri bağışlayır. Bu hissələri oxuduqca oxucu artıq "qatil kimdir?" sualından daha çox "bu insanların taleyində gizlənən həqiqət nədir?" sualını düşünməyə başlayır. Bu isə romanın əsas göstəricilərindən biridir. Müəllif oxucunu sadəcə qatilin kimliyini axtarmağa deyil, həm də insan xarakterlərinin mürəkkəb qatlarını anlamağa sövq edir.

Müəllif müharibənin yalnız döyüş səhnələrini deyil, insan talelərində açdığı yaraları da ustalıqla təsvir edir. Kirmanın yaralı əsgərləri ölümün pəncəsindən qurtarmaq üçün göstərdiyi fədakarlıq onun xarakterinin əsas cizgilərini ortaya qoyur. O, təkcə döyüşçü deyil, həm də həyat uğrunda savaşan bir insandır. Xüsusilə yaralı əsgərin "Burax məni, özünü qoru" sözləri və Kirmanın buna qarşı çıxması böyük mənəvi yük daşıyan səhnədir. Müəllif burada qəhrəmanlıq anlayışını pafosdan uzaq təqdim edir. Kirman qorxur, yorulur, yaralanır, huşunu itirir, amma yenə də başqalarını xilas etməyə çalışır. Bu xüsusiyyət obrazı daha canlı və inandırıcı edir.

"İstintaq" hissəsində isə hadisələr tamamilə fərqli istiqamət alır. Nicatın diqqətcilliyi və xırda detallara həssas yanaşması onun peşəkar müstəntiq obrazını gücləndirir. Xidmətçi qadının hicabından qalan kiçik parçanın tapılması sübut edir ki, bəzən böyük həqiqətlər ən kiçik izlərdə gizlənir. Müəllifin "Həqiqət çox vaxt gözdən qaçırılmış dəlillərdə mürgüləyir" fikri bu hissənin əsas ideyasına çevrilir. Raulun dindirilməsi isə romanın psixoloji yükünü artırır. O, həm şübhəli şəxsdir, həm də qurban təsiri bağışlayır. Müəllif oxucunu onun günahkar olub-olmaması barədə qəti qərara gəlməyə qoymur. Bir tərəfdən Yelizə olan böyük sevgisi görünür, digər tərəfdən isə şizofreniya diaqnozu, yaddaş boşluqları və daxili tərəddüdləri şübhələri artırır.

Əsərin ən maraqlı məqamlarından biri odur ki, müəllif hər personaj haqqında həm müsbət, həm də şübhə doğuran məlumat verir. Raulun Kirmana sonsuz etimadı, Sarvanın Kirmanı müdafiə etməsi, digər şahidlərin onun haqqında xoş sözlər deməsi oxucuda belə bir sual yaradır: əgər hamı bu qədər yaxşıdırsa, bəs iki nəfəri kim öldürüb?

"Şübhə tarlası" hissəsində ortaya çıxan yeni məlumatlar hadisələri daha da mürəkkəbləşdirir. Kirmanla Yeliz arasında baş vermiş gizli mübahisə ilk dəfə olaraq onların münasibətlərində görünməyən gərginliyin olduğunu göstərir. Xüsusilə "Sən cəzanı alacaqsan" ifadəsi istintaqın istiqamətini dəyişə biləcək mühüm detal kimi təqdim olunur. Lakin müəllif yenə də oxucunu qəti nəticəyə aparmır.

Bir tərəfdə müharibədə canını təhlükəyə atan, dostlarının hörmətini qazanan Kirman, digər tərəfdə isə onu cinayətə bağlayan şübhələr var. Bu təzad romanın əsas dramatik gücünü təşkil edir. Əsərin gücü ondadır ki, burada heç kim tam günahsız və ya tam günahkar görünmür. Hər kəsin keçmişində, xatirələrində və davranışlarında bir sirr gizlənir. Oxucu hər yeni ifadədən sonra həqiqətə yaxınlaşdığını düşünsə də, növbəti səhnədə yenidən şübhələrin içində qalır. Məhz bu xüsusiyyət romanın detektiv cazibəsini qoruyur və oxucunu sonadək hadisələrin ardınca aparır.

Əsər boyu müəllif oxucunu davamlı olaraq yeni ipucları ilə qarşılaşdırır, lakin eyni zamanda həqiqəti gizlətməyi də bacarır. Nicat obrazı artıq sırf istintaqçı deyil, düşünən və müşahidə edən bir araşdırmaçı kimi formalaşır. O, ən kiçik detalın belə cinayətin açarına çevrilə biləcəyini anlayır. Kirman obrazı əsərin ən müəmmalı simasına çevrilir. Onun yaddaşında parçalanmış xatirələr, Raulun günahsız olduğuna olan qəti inamı və Yeliz haqqında ziddiyyətli düşüncələri oxucuda həm etimad, həm də şübhə yaradır.

"Qaradinməz mühafizəçi" epizodu göstərir ki, bəzən cinayətin açılmasında ən böyük rolu diqqət çəkməyən, adi görünən insanlar oynayırlar. Müəllifin kamera görüntüləri, telefon siqnalları, qapının bağlı olması, xidmətçi qadının ölümü kimi detalları bir-birinə bağlaması süjetin məntiqini gücləndirir. Ən təsirli hissələrdən biri Kirmanın bu fikridir: “Bağlı qapılar izi gizlədər, cinayəti əsla...”

Bu cümlə yalnız istintaqa deyil, ümumiyyətlə həyat həqiqətlərinə də işarə edir. İnsanlar həqiqəti gizlətməyə çalışsalar da, gec-tez hansısa iz ortaya çıxır. Müəllif gərginliyi qoruyaraq oxucunu növbəti fəsillərə aparmağı bacarır. Araşdırma göstərir ki, evin birinci sahibi Lukasz Levandovskidir. İkinci sahib müəmmalı şəkildə yoxa çıxıb və ya öldürülüb. Üçüncü sahib nüfuzlu nevroloqdur. Sonradan ev Yelizə bağışlanıb.

Bu zəncir müəllif tərəfindən təsadüf kimi təqdim edilmir. Xüsusilə də Nicatın: "Yeliz oğul Levandovskinin qızı ola bilərmi?" sualı çox vacibdir. Bu, oxucunun diqqətini Yelizin mənşəyinə yönəldir. Çünki, Yelizin doğum qeydiyyatı yoxdur. Qızının sənədləri də şübhəlidir. Onun Bakıda doğulduğuna dair iz tapılmır. Deməli, Yelizin əsl kimliyi gizlədilmiş ola bilər.

Alisanın kəsilmiş şəhadət barmağını görən kimi Kirmanın reaksiyası ən qəribə detaldı: Yeliz hardadır? -deyə aqressiv reaksiya verir.

Bu davranış təsadüfi görünmür. Barmaqda gördüyü nəsə ona vacib bir şeyi xatırladıb. Mümkün ehtimallar: Barmaqda xüsusi bir iz, çapıq və ya irsi əlamət görüb. Bu əlamət ona Yelizin və ya başqa bir şəxsin kimliyini xatırladıb. Alisanın əsl mənşəyi ilə bağlı sirri həmin anda anlayıb. Müəllif qəsdən həmin detalı açıqlamır. Raulun xatırladığı söhbət çox əhəmiyyətlidir. Kirman müharibəyə gedərkən deyir: "Uzaqlardan biri gəlib məni axtararsa..."

Bu ifadə göstərir ki: Kirman əvvəlcədən hansısa şəxsin gələcəyini gözləyirmiş. Həmin adamın təhlükədə ola biləcəyini bilirmiş. Onun kimliyinin gizli qalmasını istəyirmiş. Bu isə Kirmanın hadisələrdən əvvəlcədən xəbərdar olması ehtimalını gücləndirir. Raul uzun müddət bu məlumatları gizlədir. Müstəntiq də haqlı olaraq düşünür: Niyə məhz indi danışmağa qərar verdi? Bu sual Raulun tam səmimi olub-olmamasını şübhə altına alır. O, ya həqiqətən gec xatırlayıb, ya da hadisələrin istiqaməti dəyişəndən sonra danışmağı məqsədəuyğun hesab edib. Yeliz göründüyü adam deyil. Onun keçmişi Levandovski ailəsi ilə bağlı ola bilər. Kirman Yelizin və ya Alisanın əsl kimliyini bilirmiş. Ev sadəcə daşınmaz əmlak deyil, keçmişdən gələn sirrin mərkəzidir. Qətlin motivi böyük ehtimalla puldan çox şəxsiyyətin və keçmişin gizlədilməsi ilə əlaqədardır.

Mətnin bu mərhələsində müəllif oxucunu "qatil kimdir?" sualından daha çox "Yeliz əslində kimdir?" sualına yönəldir. Və görünür ki, bu iki sualın cavabı bir-biri ilə birbaşa bağlıdır. Süjet baxımından çox vacib dönüş nöqtəsi kimi müəllif bir neçə istiqamətdə oxucunu çaşdırır, amma eyni zamanda əsas həqiqətə yaxınlaşdırır. Ən maraqlı məqam budur ki, Kirman məqsədli şəkildə həmin kottecə gedir.

Nicatın müşahidəsi: "Sağa-sola baxmadan birbaşa irəliləməsindən öncədən hara gedəcəyini planlaşdırdığı hiss olunur."

Bu çox vacib cümlədir. Kirman sadəcə sakit yer axtarmırdı. O, konkret olaraq həmin kottecdə nəsə axtarmağa və ya yoxlamağa gedirdi.

Telefonda məlumatların silinməsi, Kirmanın başından zərbə alması, amma bunları heç kimin görməməsi iki ehtimal yaradır: Kottecdə gizlənən biri olub. Kirman özü hansısa sübutu məhv edib və zərbənin səbəbi başqa hadisədir. Məncə müəllif birinci ehtimalı göstərmək istəyir, amma ikinci ehtimalı da açıq saxlayır. Ən güclü dəlil isə telefon məsələsidir. Nicat hiss edir ki: "Ovcunun içindəki qiymətli əşyanı kimsə ustalıqla çəkib götürmüşdü." Bu, sadəcə telefonun boşaldılması deyil. Deməli, Kirman telefonda axtardığı məlumatı tapıb. Sonra həmin məlumatı silib və ya başqa yerə köçürüb. Əgər telefon doğrudan da Yelizin sirrinə bağlıdırsa, Kirman artıq hamıdan çox şey bilir. Atalıq testi məsələsində süjet tamamilə yeni istiqamətə dönür. Raul, Alisanın öz qızı olmadığını öyrənib. Sonra Kirman üçün də test etdirib.

Nəticə isə; Raul - ata deyil. Kirman - ata deyil. Bu o deməkdir ki, Alisanın üçüncü, hələ məlum olmayan atası var. Bu fakt birdən-birə bir neçə motiv yaradır: qısqanclıq, xəyanət, şantaj, gizlədilən keçmiş.

Məhz buna görə mayor artıq qətli yalnız məişət zəminində deyil, daha geniş kontekstdə araşdırmağa başlayır. Kirman niyə Yelizə qəzəblənmişdi? Əvvəlki hissədə Alisanın barmağını görəndən sonra:

"Yeliz hardadır?"deyə aqressiv reaksiya vermişdi. İndi DNT məsələsindən sonra həmin səhnə daha mənalı görünür. Kirman, uşağın vəziyyətindən, onun qorxularından, ana-qız münasibətlərindən çoxdan şübhələnirmiş. Yəni onun qəzəbi romantik qısqanclıqdan yox, daha dərin bir sirdən qaynaqlanır. Ən güclü detal: əl izi...."Güzgüdən Kirmanın əl izi çıxmışdı." Müəllif bunu son cümlə kimi verməklə oxucunu şoka salmağa çalışır.

Amma diqqət edin: Əl izi yalnız onu sübut edir ki, Kirman həmin güzgüyə toxunub. Bu isə qatil olması demək deyil. Əksinə, əvvəlki fəsillərdə, onun yaralanması, gizlətmək istədiyi məlumatlar, kimisə qorumağa çalışması daha çox onu göstərir ki, Kirman cinayətin icraçısından çox, sirrin daşıyıcısıdır. Hazırkı vəziyyətdə ehtimal olunur ki, Yelizin əsl kimliyi hələ də hadisənin mərkəzindədir. Alisanın bioloji atası qətlin açarı ola bilər. 13-cü kottecdə Kirmanın axtardığı şey qatilə aparan əsas sübutdur. Telefonun silinmiş məlumatları çox güman ki, bütün hadisələri birləşdirəcək. Kirman qatil deyil, kimisə qoruyur.

Ən maraqlısı isə budur ki, müəllif artıq "qatil kimdir?" sualından daha çox "kim kimdir?" sualını ön plana çıxarıb. Yelizin, Alisanın və hətta Kirmanın keçmişi açılmadan qətlin həlli mümkün görünmür. Müəllif oxucunu bilərəkdən müxtəlif istiqamətlərə çəkir. Məncə, burada əsas məqsəd qatilin kim olduğunu göstərməkdən çox, hansı məlumatların həqiqət, hansılarının isə manipulyasiya olduğunu ayırd etməkdir.

Ən diqqətçəkən məqamlar isə budur məncə- Raul böyük ehtimalla qatil deyil. Mayorun sonunda: "Qətl saatında evdə olduğu təsdiqlənib." deməsi Raulun birbaşa icraçı olmadığını göstərir. Üstəlik Raulun psixoloji vəziyyəti çox qarışıqdır: şizofreniya diaqnozu məsələsi, dərmanları qəbul etməməsi, Alisanın əsl qızı olmamasını öyrənməsi,

Yeliz haqqında ardıcıl yeni həqiqətlərin ortaya çıxması. Onun motivi olsa da, faktiki dəlil yoxdur. Rufulla Mərdanov çox şübhəli fiqurdur. Yeliz evi valideynlərindən miras almayıb. Evi ona Rufulla Mərdanov bağışlayıb.

Aralarında rəsmi qohumluq yoxdur. Yelizin keçmişi qaranlıqdır. Elə isə belə suallar yaranır: Rufulla Yelizi haradan tanıyırdı? Niyə ona ev bağışlayıb? Niyə Raulun diaqnozunu qoyan da məhz odur? Sanki Rufulla həm Raulun həyatına, həm də Yelizin həyatına eyni vaxtda təsir göstərib. DNT analizləri hadisənin mərkəzindədir. Turanın reaksiyası təsadüfi deyil: "DNT analizlərinin qiymətini araşdıran varmı?" Bu çox güclü müşahidədir. Raul deyir ki: pul çatışmazlığı yaşayırdı, müharibə dövründə işləyən kiçik kafe vardı, amma bir neçə dəfə DNT analizi etdirib. Deməli: ya əlavə maliyyə mənbəyi var, ya da analizləri kimsə maliyyələşdirib. Bu da bizi yenidən Kirman və Rufulla xəttinə qaytarır. Kirman haqqında məlumatlar bir-birinə ziddir.

Raul deyir: "Kirman qatil deyil." Bunu qəribə əminliklə deyir. Amma sonra məlum olur ki: Kirmanın dayısı məşhur killerdir. Kirman Rauldan gələcəkdə bir nəfəri gizlətməsini istəyib. Kirman DNT məsələləri ilə maraqlanıb. Bu isə göstərir ki, Kirman hansısa böyük sirrin içindədir.

Ancaq maraqlıdır ki, müəllif Kirmanı həddindən artıq şübhəli göstərir. Detektiv əsərlərdə çox vaxt ən aşkar şübhəli sonradan günahsız çıxır. Mayorun davranışı qəribədir. Məncə, ən maraqlı detal budur. Əvvəl, Nicatı işdən uzaqlaşdırmaq istəyir. Kirmanı əsas şübhəli kimi göstərir. Sonra birdən mövqeyini yumşaldır, müzakirəni davam etdirir.

Detektiv mətnlərdə müəllif hansısa davranışı ayrıca vurğulayırsa, adətən bunun səbəbi sonradan açılır. Klinika xətti getdikcə güclənir. Oğurlanmış avtomobil son dəfə klinikanın qarşısında görünür, çarşablı bir şəxs maşına minir. Həmin klinika böyük ehtimalla Rufullanın işlədiyi yerdir. Bu artıq təsadüflərin sayını artırır: Yeliz, Rufulla, Raulun diaqnozu, DNT analizləri, oğurlanmış maşın, hamısı eyni mərkəzdə — klinika ətrafında toplanır.

Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, Alisanın dəyişdirilməsi doğum evində təsadüfi hadisə olmayıb. Yelizin keçmişi barədə Raulun bildikləri saxtadır. Rufulla Mərdanov uzun müddətdir hadisələrin içindədir. Kirman hansısa həqiqəti araşdırır. Əgər müəllif klassik detektiv sxemi ilə gedirsə, hazırda ən şübhəli görünən Kirman xətti yəqin ki, saxta izdir. Əsl açar isə Yeliz–Rufulla–klinika–uşaq dəyişdirilməsi zəncirində gizlənir.

Bir detal da var: Turanın "avtomobili ilə birgə dənizdən çıxarılan adamın kimliyi" barədə sualı göstərir ki, hələ tam açılmamış üçüncü bir xətt mövcuddur və müəllif görünür final düyününü həmin şəxs üzərindən açmağa hazırlaşır. Bu hissədən sonra istintaqın ağırlıq mərkəzi Kirmandan çox xəstəxana və Rufulla istiqamətinə keçir. Müəllif qatilin kimliyindən çox, hakimiyyət, manipulyasiya və informasiya uğrunda mübarizə mövzusunu ön plana çıxarır. Burada bir neçə çox güclü detal var. Kirman artıq şübhəli deyil, hədəfdir. Əvvəlki hissələrdə Kirman potensial qatil kimi təqdim olunurdu. Bu hissədə isə vəziyyət dəyişir.

Müstəntiq özü etiraf edir ki: qətl vaxtı ilə bağlı alibi var, narkotik maddə üzərində izi yoxdur, ittihamlar zəifdir. Buna baxmayaraq onu saxlayırlar.

Bu çox vacib dəyişiklikdir. Artıq sual: "Kirman qatilidirmi?" . "Kimin bildiklərindən qorxurlar?" Bu zaman antik əşyalar xətti əsas süjetə çevrilir.

İlk dəfə açıq şəkildə deyilir: "Antik əşyalar, beynəlxalq alver, çirkli pulların yuyulması..." Bu artıq ailədaxili xəyanət və ya məişət cinayəti səviyyəsini keçir. Yeliz təsadüfi qurban deyil. Kirman təsadüfi şahid deyil. Rufulla da yəqin ki, təsadüfi fiqur deyil. Məncə müəllif göstərir ki, Yelizin ölümü böyük şəbəkənin yalnız görünən hissəsidir. Kirmanın əlaqələrini öyrənmək istəyirlər. Mən şəxsən birinci versiyaya daha yaxınam. Çünki müəllif müstəntiqin daxili yorğunluğunu və sistemdən narazılığını xüsusi vurğulayır. Su motivi təsadüfi deyil. İki dəfə təkrarlanır: su qabı; susuzluq hissi. Ədəbiyyatda belə təkrarlar çox vaxt simvolik olur. Su burada: etibar, xilas, çıxış yolu mənasını daşıya bilər. Kirman deyir: "Bu buraları yaxşı tanıyan birinin işi idi." Bu nəticəyə gəlməsinin səbəbi məntiqlidir. Narkotik maddə təsadüfi yerə qoyulmayıb, düzgün nöqtəyə yerləşdirilib. Bu isə o deməkdir ki, ya köhnə işçilərdən biri, ya da yeni işçiləri gətirən şəxs işin içindədir. Məncə müəllif burada gələcək qatil və ya təşkilat üzvü üçün ilk real izi qoyur. Raulun davranışında saxtalıq görünmür. O, yemək gətirir, Alisadan danışır, Kirmana inanır. Əgər Raul qatil olsaydı, müəllif bu qədər səmimi səhnə yaratmazdı. Əksinə, bu hissə onların dostluğunu təsdiqləyir. Bu səbəbdən mən Raulun əsas cinayətkar olması ehtimalını daha da aşağı qiymətləndirirəm. "Bu gün ayın neçəsidir?" Detektivlərdə tarix soruşulması adətən gələcək açarın işarəsidir.

Rufulla Mərdanov -Antik əşyalar şəbəkəsindəki naməlum rəhbər, kafenin personalını dəyişən şəxs. Mayor (birbaşa qatil yox, amma nəyisə gizlədə bilər.)

Kirman artıq qətl istintaqının mərkəzində deyil. O, əslində başqa bir cinayətin – böyük bir qaçaqmalçılıq və çirkli pul şəbəkəsinin açarıdır. Yelizin ölümü isə görünür həmin sirrin üstünü örtmək üçün törədilmiş hadisələr zəncirinin bir hissəsidir. Bu anda müəllif oxucunu "qatil kimdir?" sualından uzaqlaşdırıb "kim nəyi gizlədir?" sualına yönəldir. Burada müəllif həm keçmişin günahlarını, həm də görünməyən qüvvələrin hərəkətə keçməsini ustalıqla birləşdirir. Qoşqar obrazı sadəcə müstəntiq deyil, vicdan əzabı çəkən bir insan kimi təqdim olunur. Zibeydənin oğlunun taleyi onun yaddaşından silinməyib. Ən təsirli məqam budur ki, Qoşqar həqiqəti vaxtilə bilib, əsl qatili tapıb, amma susub. Əvəzində vəzifə və rütbə qazanıb. Lakin müəllif göstərir ki, insan bəzən cəmiyyət qarşısında yox, öz vicdanı qarşısında məğlub olur. Zibeydənin yuxularına girməsi də bunun bədii ifadəsidir.Nicatın dediyi: "Səni isə birbaşa sistemdən siləcəklər." - cümləsi sadəcə təhdid deyil, həm də Qoşqarın içində çoxdan bildiyi həqiqətin dilə gəlməsidir.

Əvvəllər Kirmanı dolayı yollarla sıxışdıran qüvvələr artıq açıq danışmağa başlayırlar. USB kartın varlığını bilirlər, dayısı haqqında məlumatlıdırlar, keçmişindən xəbərdardırlar, hətta onun zəif nöqtələrini araşdırıblar. Bu, adi cinayətkar qrup deyil, ciddi informasiya imkanlarına malik təşkilat təsiri bağışlayır. Videodakı adam. Əsərin ən həyəcanlı səhnələrindən biridir. "Sənin qorumalı olduğun biri var." Bu cümlə bütöv fəsilin açarıdır. Kirman dərhal sənədləri, USB-ni, şəbəkəni düşünür. Sonra isə ilk dəfə emosiyalar məntiqi üstələyir. Onun ağlına gələn, qızılı saçlı qız, mümkün övlad, keçmiş sevgisi olur. Sərt, soyuqqanlı görünən Kirmanın daxilindəki peşmanlıq və vicdan ağrısı üzə çıxır. Müəllif burada maraqlı bir dönüş edir. İki həftədir həbsdə olan adam: qətldən, şəbəkədən, təhlükədən çox, öz keçmiş qərarlarını mühakimə edir. Bu fikirlər xüsusilə təsirlidir: "Digər etibarsız, fürsətçi kişilərdən nə fərqin var ki?"

Bu artıq istintaq deyil, insanın özünə verdiyi ən ağır hökmdür. "Ehtiyatlı ol!" Su qabının altındakı ikinci qeyd təsadüfi görünmür. Əvvəl: "Xəbər vermək istədiyin biri varmı?" İndi isə: "Ehtiyatlı ol!" Bu, həmin müstəntiqin Kirmanı gizlicə xəbərdar etdiyini göstərir. Məncə, bu obraz gələcəkdə mühüm rol oynayacaq. Çünki sistemin içində olub sistemə qarşı çıxmağa çalışan yeganə adamlardan biri kimi görünür. Ən böyük sürpriz – gizli kamera görüntüsü.

Əsərin finalı çox güclüdür. Videoda görünür ki, narkotik maddəni Kirman yerləşdirməyib; bunu çarşablı biri edib; sonra hicabı çıxarıb uzaqlaşıb. Beləliklə, Kirmanın günahsızlığı faktiki sübut olunur. Amma müəllif yeni bir sirr yaradır: Bu videonu kim çəkib? Daha vacibi - Kim polis bölməsinin bütün daxili vəziyyətini bu qədər yaxşı bilir?

Son cümlə buna işarə edir: "Sanki polis bölməsinin hər qarışını və hamını tanıyırdı." Deməli, şəbəkənin içində olduğu kimi, hüquq-mühafizə sisteminin daxilində də kimsə fəaliyyət göstərir. Artıq süjetdə əsas sual "Yelizi kim öldürdü?" deyil. USB kartda nə var? Kirmanın qorumalı olduğu şəxs kimdir? Videonu göndərən kimdir? Şəbəkənin içində polis və ya dövlət strukturlarından adam varmı? Dayı həqiqətən hər şeyin mərkəzindədir, yoxsa o da daha böyük oyunun bir hissəsidir? Müəllif gərginliyi xeyli yüksəldib. Xüsusilə Qoşqarın vicdan əzabı ilə Kirmanın təcrid olunmuş vəziyyətinin paralel verilməsi əsərin əsas ideyasını qabardır: bəzən insanı həbs edən dəmir barmaqlıqlar deyil, gizlətdiyi həqiqətlər və susduğu günahlardır. Müəllif süjeti yeni mərhələyə keçirir və oxucunun bütün əvvəlki ehtimallarını alt-üst edir. Ən diqqətçəkən məqam isə Raul obrazının tamamilə başqa rakursdan görünməsidir. Kirman həbsdən çıxsa da, əsl təhlükə indi başlayır. Əvvəllər düşmən görünməz idi, indi isə onun izlənildiyini bilir, saxta ittihamın necə qurulduğunu görür, qarşısında böyük bir şəbəkənin olduğunu anlayır. Videodakı "hicablı qadın"ın əslində kişi olması çox maraqlı detaldır. Müəllif bununla göstərir ki, qarşı tərəf peşəkar görünməyə çalışsa da, səhvlər buraxır. Məhz həmin səhvlər Kirmanın sağ qalmasına imkan yaradır. Burada Nicatın rolu da böyüyür. Gizli kameranın mövcudluğu göstərir ki, sistem daxilində hələ də vicdanını itirməmiş insanlar var. Məncə, bu bütün parçanın ən güclü yeridir.

Kirmanın Raulun telefon danışığını eşitməsi oxucu üçün dönüş nöqtəsidir. Müəllif danışığın məzmununu açmasa da, Kirmanın reaksiyası hər şeyi deyir: "Hisslərini bu qədər ustalıqla gizləməyi bacaran Raulun əzm göstəricisi Oskar mükafatı həddində idi." Bu cümlədən sonra Raul artıq əvvəlki Raul deyil. Əvvəllər sadəlövh, səmimi, həyat yoldaşının ölümündən sarsılmış insan kimi görünürdü. İndi isə rol oynayan, hisslərini gizlədən, ikili həyat yaşayan biri təsiri bağışlayır.Ən təsirli səhnə isə Kirmanın Yelizin şəklinə baxarkən keçirdiyi xəcalət hissidir. Çünki artıq Raulun yanında oturmaq belə ona xəyanət kimi görünür. Raul doğrudanmı qatildir? Müəllif bizi məhz buna inandırmağa çalışır. Amma detektiv janrının qaydalarına görə ən aşkar görünən şübhəli çox vaxt son həqiqət olmur. Bu səbəbdən mənim fikrimcə üç ehtimal var: Raul qətldə birbaşa iştirak edib. Raul qətli törətməyib, amma həqiqəti bilir. Raul gizli şəbəkənin üzvüdür və Yelizin ölümü ilə bağlı məlumatı gizlədir. Üçüncü ehtimal hazırda daha güclü görünür.

BUMERANQ – hissə çox sakit başlayır, amma gələcək hadisələrin açarını verir. Sərvaxt və onun daun sindromlu oğlunun yenidən süjetə daxil edilməsi təsadüfi deyil. Müəllif əvvəlcədən toxum səpir: "Bəzən keçmişdə təmənnasız etdiyin xırda bir yaxşılıq gözləmədiyin zamanda bumeranq kimi özünə qayıdar." Bu, açıq mesajdır. Məncə həmin uşağın telefonu, çəkilmiş görüntülər və ya təsadüfən qeydə alınmış hansısa məlumat gələcəkdə Kirmanın həyatını xilas edəcək.

Bədii baxımdan bu hissələrdə ən uğurlu cəhət psixoloji gərginlikdir. Əvvəlki fəsillərdə Kirman fiziki təhlükə ilə mübarizə aparırdısa, indi mənəvi zərbə alır. Ən böyük düşmən artıq naməlum şəbəkə deyil, etibar etdiyi insanların kimliyinə dair şübhələrdir. Müəllif oxucunu belə bir sual qarşısında qoyur: "Əgər Raul doğrudan da maska taxıbsa, onda Kirman bu vaxta qədər kimə güvənib?" Məhz bu sual növbəti fəsillərin əsas gərginlik mənbəyinə çevrilir və romanı daha maraqlı edir. Əslində bu hissə əsərin düyün nöqtələrindən biridir. Müəllif bir-birinin ardınca elə sirlər açır ki, artıq hadisələr təkcə Yelizin qətli ətrafında deyil, daha böyük bir şəbəkənin ətrafında cərəyan edir.

"Kitab mövsümü", "Hunger Games", 102-ci səhifə, 4-cü sıra 19-cu kitab – bunlar sadəcə şifrə deyil, Kirmanın hələ də təhlükə altında olduğunu və açıq ünsiyyət qura bilmədiyini göstərir. Müəllif burada detektiv elementləri uğurla istifadə edərək gərginliyi artırır. Xüsusilə kitab vasitəsilə əlaqə yaradılması həm orijinal, həm də məzmuna uyğun görünür. Kafedəki sərxoş müştəri səhnəsi ilk baxışda adi dava təsiri bağışlasa da, sonradan məlum olur ki, bu əvvəlcədən hazırlanmış əməliyyatdır. Müəllif oxucunu aldadaraq diqqəti davaya yönəldir, əsl məqsəd isə Kirmana gizli telefonun çatdırılması olur. Ən maraqlı detal isə budur ki, özünü sərxoş kimi göstərən adam bir anda dəyişir. Bu da göstərir ki, Kirmana kömək edən qüvvələr kifayət qədər peşəkar və təşkilatlanmışdır.

İlk dəfə Kirman bütün bildiklərini ardıcıllıqla danışır. Oxucu nəhayət anlayır ki, 13-cü kottec təsadüfi seçilməyib. Yelizin verdiyi brelok şifrəli mesaj imiş. Gizli bölmədə saxlanılan sənədlər böyük cinayət şəbəkəsinə aiddir. Kirmanın şəkli həmin sənədlərin arasında təsadüfən olmayıb. Kirman hadisələrin içərisinə sonradan düşməyib, əslində əvvəldən bu oyunun bir parçası olub, sadəcə özü bunu bilməyib.

Yelizin atası haqqında səs yazısı məncə emosional baxımdan ən təsirli məqamlardan biridir. "İlahi! Bu sənsən, ata!" Bu dialoq Yelizin keçmişinin indiyə qədər düşündüyümüzdən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Onun atasının öldüyü deyilərək gizlədilməsi, sonradan ortaya çıxması və qızının onu səsindən tanıması böyük bir ailə sirrinə işarə edir. "Kottecdən bayıra yol olduğuna əmin oldum" fikri çox vacibdir. Əgər doğrudan da gizli keçid varsa, qatil kameralara düşmədən çıxıb. Nicatın bütün müşahidələri aldadılıb, əvvəlki istintaqın bir hissəsi yanlış istiqamətdə aparılıb. Bu detal bir çox qaranlıq məqama izah verə bilər.

"Raul telefondakı naməlum adamla ingilis ədəbi dilində qüsursuz danışırdı." Bu ana qədər Raul sadə, savadsız, kölgədə yaşayan, yazıq ər obrazında təqdim olunurdu. Amma indi məlum olur ki, bu obraz yalnız bir maska imiş. Məhz buna görə Nicatın reaksiyası çox təbiidir. O anlayır ki, Raul haqqında qurulmuş bütün təsəvvürlər saxta ola bilərmiş. Müəllif "hər şey göründüyü kimi deyil" fikrini yalnız başlıqda yox, bütün süjet boyunca həyata keçirir. Oxucu artıq anlayır ki, əsərdə ən təhlükəli insanlar gözə görünən qatillər deyil, illərlə maska altında yaşayan şəxslərdir. Raulun əsl simasının tədricən açılması isə bu hissənin ən uğurlu və yadda qalan tərəfidir. Romanın artıq adi detektiv çərçivəsini aşaraq siyasi-triller və casusluq xəttinə keçdiyini göstərir. Müəllif oxucunu bir sirrin içindən çıxarıb daha böyük sirrin qarşısına gətirir.

Əsərin əvvəlindən bəri müəmmalı görünən 13-cü kottec nəhayət öz sirrini açmağa başlayır. Gizli qapı, tunel, zirzəmi və villaya aparan yol sübut edir ki, Yelizin qətli heç də ani emosiyanın nəticəsi deyil, uzun müddət planlaşdırılmış və peşəkar şəkildə qurulmuş əməliyyatdır.

Xüsusilə bu səhnə çox təsirlidir: “Məharətlə düzəldilmiş qapı birbaşa böyürtkən və itburnu kollarının arasına açılırdı.” Bu cümlə yalnız gizli keçidi deyil, həm də həqiqətin tikanlı yollarla gizlədilməsini simvolizə edir. Agent 327-A kimdir? Müəllif burada çox uğurlu bir sual ortaya qoyur. Oxucu artıq bilir ki, Yeliz sadə sahibkar olmayıb, müxtəlif pasportlardan istifadə edib. Milyonlarla avroluq əməliyyatlara çıxışı olub, şəbəkə haqqında dəlillər toplayıb. Belə olan halda Agent 327-A kod adı əsərin əsas açarlarından birinə çevrilir. Məncə, müəllif qəsdən oxucunu iki ehtimal arasında saxlayır: Agent 327-A Yelizin özüdür. Agent 327-A hələ görünməyən, hadisələrin mərkəzində duran başqa şəxsdir.

“Şahmatda naməlum gediş”- başlığı çox uğurlu seçilib.

Şahmatda ən təhlükəli vəziyyət bəzən görünən hücum deyil, rəqibin gözlənilməyən gedişidir. Burada da hər kəs özünü oyunçu hesab edir: Raul, gizli şəbəkə, hüquq-mühafizə orqanları, Kirman. Amma hələ heç kim bütün lövhəni görmür. O artıq hadisələrin qurbanı deyil, oyunun aktiv iştirakçısına çevrilir. Əvvəllər özünü müdafiə edirdi. İndi isə araşdırır, plan qurur, risk edir, düşməni aldadır. Bu dəyişiklik obrazın inkişafını göstərir.

Dayı fiquru əslində ən maraqlı və qaranlıq sual yenə də dayı ilə bağlıdır: “Dayı Kirmanı gizli şəbəkənin mərkəzinə niyə qurban kimi göndərmişdi?” Bu sualın cavabı romanın əsas düyünü ola bilər. Çünki görünən odur ki, Kirman təsadüfən hadisələrin içinə düşməyib. Yeliz onu təsadüfən seçməyib, dayının rolu sadə qohum münasibətlərindən çox uzaqdır. Sirrin mərhələli açılması müəlliin ən uğurlu tərəfidir. Müəllif bütün kartları birdən açmır. Hər cavab yeni bir sual doğurur:

Yelizin əsl missiyası nə olub? Raulun təşkilatda mövqeyi nədir? Polis daxilindəki satqın kimdir? Dayı hansı tərəfdədir? Cənab Killerlə bu şəbəkənin əlaqəsi nədir?

Oxucunun marağını diri saxlayan da məhz budur. Əsər bu mərhələdə artıq yalnız qətlin açılması haqqında deyil, kimliklərin, maskaların və gizli əlaqələrin açılması haqqında romana çevrilir. Hər kəsin bir adı var, amma görünür, hər kəsin bir də gizli adı var. Agent 327-A sualı isə hazırda bütün süjetin mərkəzində dayanır. Artıq əsərin ən gərgin və ən yetkin fəsillərindən biri təsiri bağışlayır. Burada artıq hadisələr təkcə qətlin açılmasına deyil, vicdan, qorxu, xəyanət və ədalət arasında gedən daxili savaşlara yönəlir. Müəllif İlkin obrazını çox təbii təqdim edib. O, klassik qəhrəman deyil. Yaralanmış, sistemdən kənarda qalmış, amma yenə də ədalət hissini itirməmiş bir insandır. Nicatın ona müraciət etməsi süjet baxımından uğurlu addımdır. Çünki İlkin hadisələrə həm peşəkar polis gözü ilə baxır, həm də artıq sistemin içində olmayan biri kimi daha sərbəstdir. "Bu dəfə kitabxana bağlanmayıb, doğrudur?" kimi şifrəli dialoqlar əsərə casusluq romanı ab-havası gətirir və gərginliyi artırır.

Qoşqar obrazı əsərin daxili mübarizəsidir. O, nə tam cinayətkardır, nə də qəhrəman. O, qorxu ilə vicdan arasında qalmış insandır. Müəllif onun psixoloji vəziyyətini çox uğurla təsvir edir: "Susmaq – şərəfsiz həyat, danışmaq – ölümün soyuq nəfəsini hiss etməkdi." Bu bir cümlə Qoşqarın bütün xarakterini açır. Yelizin keçmişi haqqında detallar açıldıqca hiss edirsən ki, o, sadəcə qurban deyil. O, uzun illər cinayət şəbəkəsinin içində olub. Bəzən könüllü, bəzən məcburi iştirak edib. Sonradan çıxmaq istədiyi üçün təhlükəyə çevrilib. Bu isə onun qətlini daha məntiqli və inandırıcı göstərir.

Bundan başqa Polyak iş adamı ilə bağlı epizod maraqlı süjet qolu yaradır. İtkin qız, bəraət almış ata, dənizdən tapılan meyit... Bu hadisələr oxucuda yeni suallar yaradır və göstərir ki, Yelizin qətli daha böyük bir cinayət zəncirinin yalnız bir halqasıdır. Raulun müstəntiqi tanıyıb dərhal yoxa çıxması çox vacib detal kimi görünür. Müəllif burada bir cümlə ilə oxucuya xəbərdarlıq edir: “Raul göründüyü adam deyil.”

Fəslin ən təsirli hissəsi sonluqdur. Qoşqarın qızının saçlarını oxşaması, özünə "keçmiş olsun" deməsi, ölüm təhlükəsini hiss etməsi çox təsirli səhnədir. Burada oxucu anlayır ki, Qoşqar artıq geri dönüşü olmayan yolu seçib. O, vicdanının tərəfinə keçib. Lakin bunun bədəlini ödəyəcəyini də bilir. "Cəsur insanın ata biləcəyi ən sadə addım bir yalanın parçası olmamaqdır." Əslində bütün fəslin ideyası da məhz budur. Qoşqarın savaşı cinayətkarlarla deyil, əvvəlcə öz qorxusu ilədir. O, susqunluğun təhlükəsizliyindən imtina edib həqiqətin tərəfinə keçir. Məhz buna görə bu hissə detektiv süjetdən daha çox vicdanın səssizlik üzərində qələbəsi haqqında təsirli bir hekayə təsiri bağışlayır. Yelizin imza atmaması ilə başlayan səhnə dərhal sual doğurur: Hansı sənəd idi? Nə üçün bu qədər təhlükəlidir? Yeliz nəyin içində olub?

"Bəzən bir imzanın atılmaması bir sistemin sarsılması deməkdir" cümləsi həm mövzuya, həm də sonrakı hadisələrə yaxşı ton verir. Atmosfer uğurludur. Raulun kafedə müstəntiqi gözlədiyi hissədə gərginlik hiss olunur. Xüsusilə, qapının zınqırov səsi, saatın yavaş işləyirmiş kimi görünməsi, Raulun hər addımdan şübhələnməsi paranoya atmosferini gücləndirir. Raul günahkardır, amma Kirman üçün narahat olur. Yeliz sistemin içində olub, amma geri çəkilmək istəyir. Müstəntiqə tam etibar etmək də olmur.

Final zərbəsində Müstəntiqin "intiharı" və ardınca Raulun telefonuna gələn "Təsdiq" mesajı oxucuda şok effekti yaradır. Xüsusilə: "İki-sıfır mənim xeyrimə!" cümləsi Raulun oyunda aktiv tərəf olduğunu göstərir və növbəti hissəyə keçid yaradır. Raulun daxili monoloqları bir qədər çoxdur. Bəzi hissələrdə eyni fikir müxtəlif formalarda təkrarlanır;

təhlükə hiss edir, izlənildiyini düşünür, səhv edib-etmədiyini düşünür,

şübhələnir. Müstəntiq səhnəyə güclü daxil olur, amma tez çıxır. Oxucu həmin adamdan daha çox informasiya gözləyir. Qəhvə dialoqu yaxşıdır, amma müstəntiqin bir detal görməsi, hansısa gizli işarə verməsi, Raulun bildiyi bir faktı dilə gətirməsi səhnəni daha yaddaqalan edə bilərdi. Ən çox işlənməyə ehtiyacı olan sahə temp və təkrar daxili monoloqlardır. Onlar bir qədər sıxlaşdırılsa, mətn daha peşəkar və daha sürətli oxunan kriminal roman hissəsi təsiri yaradacaq. Bu hissə əvvəlki hissələrdən daha güclü bir xüsusiyyət göstərir: oxucunun bildiyi ilə personajların bildiyi arasındakı fərqdən yaranan gərginlik. Ən uğurlu element Raulun qızı sınağa çəkməsidir: "Silahı götür, məni vur!" Bu, sadəcə təhdid deyil. Psixoloji şahmat gedişidir. Raul qızın sadiqliyini yoxlayır; qız da, polis də Raulun şübhələndiyini anlayır. Oxucu isə bütün tərəflərin bir-birini izlədiyini bilir. Bu cür çoxqatlı gərginlik kriminal romanın ən qiymətli elementlərindən biridir. Qoşqarın "ölü" olması yaxşı tapıntıdır. Müstəntiqin öz nekroloqunu oxuması maraqlı səhnədir.

Bu hissə xüsusilə xoşuma gəldi: "Həqiqətən ölməyim gəldi. Kimin nə deyəcəyini bilmək üçün hamının bir neçə dəfə ölməsi lazımmış..." Burada həm yumor, həm də acı ironiya var. Amma səhnəni daha da gücləndirmək mümkündür. Məsələn nekroloqda müstəntiq haqqında tamamilə yanlış bir fikir yazıla bilərdi və Qoşqar ona əsəbiləşə bilərdi. Beləliklə səhnə yalnız məlumat verməz, personajı da açardı. Əvvəlcə Raul daha çox cinayətkar görünürdü. Burada isə ilk dəfə daxilindəki çatlar görünür.

Məsələn: "Bu qədər asan olmamalıydı." və "Birinin ölməsi gözümlə görmədiyim yerdə baş veribsə, ümumiyyətlə inanmıram." Bu cümlələr göstərir ki, Raul tam arxayın deyil. Məncə müəllif düzgün istiqamət seçib. Çünki tam əmindir ki, cinayətkar darıxdırıcı olur. Şübhə edən cinayətkar maraqlı olur.

Sonrakı hissələrdə polis əməliyyatı, gizli dinləmə, ölüm təhlükəsi. Ardınca yaşlanmaq, sevgi, narsizm, peşmanlıq. Mövzu maraqlıdır, amma keçid bir qədər sərtdir. Oxucu yüksək adrenalindən çıxıb birdən fəlsəfi monoloqa düşür. Bu hissəni daha rahat bağlamaq üçün qocanın əvvəlcə hansısa əməliyyata hazırlaşması, sonra xatirələrə qərq olması daha təbii görünərdi. Ən maraqlı xətt qoca kişinin hələ də sevgini itirdiyini qəbul edə bilməməsi. "Niyə bir zamanlar məftun olduğu kişinin eqosunu sındırmağa çalışıb, sıradan biri kimi yaşamağı seçdi?" Burada artıq sevgi yox, sahiblik hissi görünür. Oxucu başa düşür ki, qadının onu tərk etməsi qocanı deyil, qocanın eqosunu yaralayıb. Bu çox yaxşı psixoloji müşahidədir. "Ertəsi gün şəhər yenə intihar xəbəri ilə çalxalanırdı."

Əvvəl müstəntiqin saxta intiharı olmuşdu, indi yeni "intihar" var.

Oxucuda dərhal sual yaranır: Bu da doğrudanmı intihardır? Yəni artıq "intihar" sözü romanın əsas motivlərindən birinə çevrilib. Bəzən eyni hiss iç-içə bir neçə dəfə təkrar olunur. Ən böyük uğur odur ki, artıq hadisələr deyil, personajların daxilindəki mübarizə süjeti hərəkət etdirməyə başlayıb. Bu isə romanı sadə detektivdən çıxarıb psixoloji kriminal triller səviyyəsinə yaxınlaşdırır. Bu da daha dərin psixoloji yük daşıyır. Burada artıq hadisələrdən çox, Raulun daxilində baş verən savaş ön plana keçir.

Müəllif "Bəyaz Ruhlar" bölməsini insanın keçmişindən qaça bilməməsi ideyasını təsirli şəkildə təqdim edir. Buludlarda Yelizin, uşaqlığının və anasının siluetlərini görməsi sadəcə xatirə deyil, vicdanın və yaddaşın simvoludur. Müəllif göstərir ki, insan nə qədər güclü görünməyə çalışsa da, uşaqlıq yaraları onunla birlikdə böyüyür. Raulun uşaqlıq xatirələri əsərin ən təsirli hissələrindəndir. "Sərsəri" sözünün təhqir kimi təkrar olunması, ananın sevgilisi qarşısında öz övladını alçaltması, babanın aciz müdafiəsi oxucuda dərin təəssüf hissi yaradır. Burada bir həqiqət açılır: Raul sonradan cinayətkar şəbəkənin başına keçsə də, onun daxilində hələ də öz dəyərini sübut etməyə çalışan səkkiz yaşlı bir uşaq yaşayır.

Müəllifin: "Ailə sevgisindən məhrum qalmış travmalı uşaqlar manipulyatorların məqsədli nəvazişini sevgi sanaraq..." fikri yalnız Raulun taleyini deyil, bütöv bir sosial problemi ifadə edir. Bu hissədə psixoloji müşahidələr kifayət qədər güclüdür.

Kamera Raul üçün sadəcə dəmir barmaqlıqlar deyil, illərlə gizlətdiyi həqiqətlərlə üz-üzə qalmaq məkanıdır. Ən uğurlu məqamlardan biri budur: İçində bir səs 'Bu qədər asan yıxılmayacaqsan' deyirdi. Digər səs isə pıçıldayırdı: 'Bəlkə də, sənin yerin hər zaman buraymış...'" Bu iki cümlə Raulun bütün daxili konfliktini ifadə edir. Bir tərəfdə yaşamaq instinkti, digər tərəfdə günah hissi dayanır.

Əsər boyunca tez-tez fəlsəfi düşüncələrə yer verilir. Bunların çoxu təsirlidir, lakin bəzi yerlərdə hadisənin ritmini ləngidir. Xüsusilə "tənhalıq", "kamillik", "həyatın axarı" barədə uzun mülahizələr bir qədər qısaldılsa, emosional təsir daha da güclənə bilər. Bu hissə kriminal romandan daha çox psixoloji dram təsiri bağışlayır. Oxucu Raulun cinayətlərindən çox, onu cinayətə aparan səbəbləri görür. Əsərin ən güclü tərəfi də budur: müəllif qəhrəmanı mühakimə etmir, onun necə formalaşdığını göstərir.

"Bəyaz Ruhlar" keçmişin kölgələri ilə üzləşməni, "Sükutun İfşası" isə vicdanın oyanışını təsvir edir. Hər iki bölmə birlikdə Raul obrazını daha canlı, daha faciəvi və daha inandırıcı edir. Oxucu artıq Raulun nə etdiyini deyil, bundan sonra hansı həqiqətlə üzləşəcəyini maraqla gözləyir. Romanın emosional və psixoloji baxımdan ən güclü parçalarından biri olaraq, burada artıq cinayətin araşdırılmasından çox, insan talelərinin faciəsi ön plana çıxır. Oxucu qatilin kim olduğunu öyrənməkdən daha çox, bu insanların niyə bu hala düşdüyünü anlamağa başlayır.

"İlğım" bölməsinin əvvəlində verilən qurbağa metaforası çox uğurludur:

"Su yavaş-yavaş qızdıqca qazandakı qurbağalar bişərək öləcəklərinin fərqində olmur." Bu, əslində Raulun, Yelizin və hətta Kirmanın həyatının simvoludur. Onlar bir anda yox, tədricən qurulan oyunun içərisinə çəkiliblər. Təhlükə böyüyüb, amma onu adi hala çevrilmiş şəkildə qəbul ediblər. Raulun Kirmanla həbsxanadakı söhbəti mətnin ən təsirli hissələrindəndir. Burada ilk dəfə olaraq Raul özünü müdafiə etmir, özünü açır. Onun Alisa ilə bağlı dedikləri oxucuda mərhəmət hissi oyadır: "Atası olmasam da, o mənim həyatımın günəşidir." Bu cümlə Raulun bütün cinayətlərindən daha güclü təsir bağışlayır. Çünki burada cinayətkar yox, sevgiyə möhtac bir insan görünür. Raul bu hissədə klassik mənfi qəhrəman olmaqdan çıxır. O artıq günahkar olsa da, vicdanı ölməmiş bir insandır. Xüsusilə: "Mən günah aysberqiyəm."

ifadəsi çox yerindədir. Aysberqin görünən hissəsi ilə görünməyən hissəsi arasındakı əlaqə Raulun xarakterinə tam uyğun gəlir. İnsanların gördüyü cinayətlərdən daha böyük yük onun daxilindədir.

Kirman sadəcə şahid deyil, faciənin iştirakçısına çevrilir. Dayısına olan sevgi ilə həqiqət arasında qalması çox inandırıcı təsvir olunub: "Qorudu... Axı sənin öz atan vardı, onun sayəsində itirdiyin!" ...Bu cümlədən sonra oxucu anlayır ki, Kirmanın savaşı artıq qanunla deyil, qəlbi ilədir.

"Sevginin Bermud üçbucağı” əsərin fəlsəfi mərkəzi təsiri bağışlayır.

Burada üç insanın taleyi göstərilir: Dayı — qorumaq istəyərkən məhv edən sevgi. Yeliz — ehtirasla məhəbbəti səhv salan sevgi. Raul — qarşılıq gözləmədən sevən, amma yanlış yola düşən sevgi. Ən güclü fikir isə budur: "Bəzən insan fəlakətini qorumağı da sevir." Bu cümlə bütün romanın ideyasını daşıya biləcək gücdədir. Kirmanın videoları izləməsi çox təsirli yazılıb. Oxucu da onunla birlikdə həqiqətlə üz-üzə qalır.

Xüsusilə: "Bu göz yaşları sevgisi insafsızcasına xərclənmiş birinin göz yaşları idi." ifadəsi obrazın psixoloji vəziyyətini dəqiq açır. Bəzi yerlərdə müəllif fəlsəfi izahları bir qədər uzadır. Məsələn "Bermud üçbucağı" hissəsində eyni fikir müxtəlif obrazlarla təkrar olunur. Bəzi paraqraflar qısaldılsa, emosional təsir daha da güclənər. Çünki əsas hadisələr onsuz da kifayət qədər güclüdür və əlavə izah tələb etmir.

Bu hissə sadəcə detektiv süjet deyil, sevginin, sədaqətin, manipulyasiyanın və gecikmiş həqiqətlərin faciəsi kimi oxunur. Ən güclü cəhət odur ki, oxucu artıq personajları "yaxşı" və "pis" kimi ayıra bilmir. Hamı həm günahkardır, həm də qurbandır. Məhz bu mürəkkəblik əsəri maraqlı və yaddaqalan edir. Məncə bu hissənin əsas açar cümləsi budur: "Bəzən həqiqəti görmək, sevdiyini itirmək deməkdir." Çünki həm Kirmanın, həm Raulun, həm də Yelizin taleyi məhz bu fikir ətrafında fırlanır.

Final hissə əsərin ideya yükünü tamamlayır və oxucunu təkcə detektiv düyünün açılması ilə deyil, həm də mənəvi hesablaşma ilə baş-başa qoyur. Ən güclü məqam Kirmanın dayısı haqqında son həqiqəti dərk etməsidir. O anlayır ki, dayısı insanları alət kimi istifadə edib. Müəllifin:

"Hamı onun üçün qalay əsgərcikdən ibarətdir." fikri obrazın xarakterini bir cümlədə açır. Bu, təkcə cinayətkar psixologiyası deyil, həm də öz məqsədləri naminə insan talelərini qurban verən bir sistemin simvoludur. Yelizlə dayının məktubları isə əsərə emosional dərinlik gətirir. Burada sevgi, xəyanət və peşmanlıq eyni məcrada axır. Oxucu hiss edir ki, faciələr birdən-birə deyil, məhz sevginin təhrif olunmuş formasından doğub.

"Sevgi ilə nifrətin savaşı" romanın ən təsirli psixoloji hissələrindən biridir. Kirmanın içindəki ziddiyyət çox canlı verilib. O, dayısına nifrət edir, amma eyni zamanda onu sevməkdən də əl çəkə bilmir. Bu, həyatın öz həqiqətidir. İnsan bəzən ona ən böyük zərbəni vuran şəxsi belə unutmağa qadir olmur. Xüsusilə bu fikir çox güclüdür: "Onun nifrəti yox, sevgisi məhv edirdi." Bu cümlə dayının bütün həyat fəlsəfəsini açır. O, sevdiklərini qorumaq istəyərkən onların həyatını dağıdıb. Dəniz səhnəsi də uğurlu alınıb. Balaca oğlanın Kirmana əl uzatması simvolik məna daşıyır. Sanki Kirman həmin anda öz uşaqlığını, itirdiyi saflığı yenidən tapır. Dayının son yolçuluğu faciəvi və təsirlidir. Ən güclü tərəf odur ki, müəllif onu nə tam günahsızlaşdırır, nə də tam şeytanlaşdırır. O, səhvlərinin ağırlığı altında əzilmiş bir insandır.

"Üfüqdə gördüyünün ilğım olduğunu anlayan dayı hər şey üçün peşman idi." - cümləsi bütöv həyatın yekunu kimi səslənir. Dayı gec də olsa anlayır ki, ömrünü yanlış hədəflərə sərf edib. Son anda dilindən çıxan: "Kirmannn..." nidası isə bütün sərvətlərdən, bütün planlardan daha qiymətlidir. Çünki ömrünün sonunda onun üçün ən dəyərli olan yenə ailəsi olur.

Epiloq sakit və kövrək notlarla yazılıb. Raulun sonu xüsusilə təsirlidir. Onun:"Məni səssizliyim ifşa etdi." etirafı əsərin əsas ideyalarından birini tamamlayır. Bəzən insanı danışdığı sözlər yox, susduğu həqiqətlər məhv edir. Alisanın böyüməsi, rəssam olması, İtaliyaya getməsi isə ümid xəttidir. Müəllif göstərir ki, faciələr nəsillər boyu davam etmir; bəzən yaralar sənətə, sevgiyə və yeni həyata çevrilir. Ən təsirli simvollardan biri də budur: "Bir körpəni xilas etməklə, daim içində yaşayan o balaca oğlanı azad etmişdi."Bu, əslində Kirmanın özünü xilas etməsidir.

Romanın sonluğu qisas üzərində deyil, hesablaşma, bağışlama və mənəvi azadlıq üzərində qurulub. Detektiv xətt uğurla bağlanır, amma əsərin əsas gücü insan psixologiyasının açılmasındadır.

Əsərin yadda qalan əsas ideyaları: Sevgi bəzən nifrətdən daha dağıdıcı ola bilər. Susdurulan həqiqətlər gec-tez üzə çıxır. İnsan keçmişindən qaça bilməz. Uşaqlıq yaraları böyüklükdə də yaşayır.

Bir insanı xilas etmək bəzən bütöv bir həyatı xilas etmək deməkdir. Məncə romanın ruhunu ən yaxşı ifadə edən cümlə epiloqdakı bu fikirdir: "Səssiz insanlar danışanda, sistemlər dağılır."

Çünki bütün hadisələr məhz susdurulmuş insanların həqiqəti danışmağa başlaması ilə dəyişir. Bu fikir həm əsərin adı ilə, həm də sonluğu ilə bütöv və məntiqli şəkildə səsləşir.

Sonda bu maraqlı əsər üçün müəllif Nəzakət Cavadzadəyə təşəkkür edir və uğurlar diləyirəm. İnanıram ki, bu kitab da “London saatı” kimi özünə çoxlu oxucu qazanacaq.

Hörmətlə Nəcibə İlkin

AYB-nin, AJB-nin, Dünya Türk Yazarlar Birliyinin üzvü.

Yazıçı-publisist, Prezident mükafatçısı.

İctimai xadim

Həmçinin oxuyun