27 sentyabrdan sonra nə dəyişdi? — Əsrə bərabər  44 GÜN

2020-ci il 27 sentyabrı Azərbaycanın Zəfər tarixinin başladığı gündür. Bu tarix illərlə içində daşıdığı ağrıya, itkiyə, yurd həsrətinə və ədalətsizliyə cavab olaraq Azərbaycan xalqının iradəsini hərəkətə gətirdiyi böyük dönüş nöqtəsidir. Həmin gün Azərbaycan yalnız ordusunun gücünü deyil, milli iradəsini və yaddaşını da ortaya qoydu. Qarabağ uğrunda başlayan mübarizə əslində bir günün, bir nəslin və ya yalnız bir müharibənin hadisəsi deyildi. Onun arxasında uzun illər boyu yığılan ağrı, itirilmiş torpaqlar, dağıdılmış evlər, köçkün düşmüş ailələr və heç vaxt sönməyən qayıdış ümidi dayanırdı.

Ayaqları üstündə dayanmağı bacaran millətin dizi bükülməz. Bayrağı, xalqı və Vətəni uğrunda ölümün üstünə gedən oğullar olduqca dövlət də yaşayır, bayraq da dalğalanır, Vətən də var olur. 27 sentyabr məhz belə oğulların günüdür. Şəhidlik yalnız qəhrəmanın ölümü deyil, insanın öz həyatını bir millətin gələcəyinə əmanət etməsidir. Şəhidlərimizin hər birinin öz arzuları, ailəsi, sevdikləri və sabah üçün planları vardı. Onlar öz sabahlarından keçərək Azərbaycanın sabahına çevrildilər.

Bu gün onların ruhu qarşısında baş əyir, onları dünyaya gətirən anaların, böyüdən ataların qarşısında ehtiramla dayanırıq. Bu borc bir günlə bitməyəcək. Azərbaycan var olduqca şəhidlərin adı və xatirəsi də yaşayacaq. Çünki onlar bizə yalnız azad edilmiş torpaqlar qoymadılar; milli yaddaşın, Vətən sevgisinin və haqq uğrunda mübarizənin əmanətini də qoyub getdilər.

Amma 27 sentyabrı yalnız 44 günlük müharibənin başlanğıcı kimi anlamaq kifayət deyil. Bu tarixə aparan yol daha uzaqlardan gəlirdi. Qarabağdan əvvəl də yurdunu itirən azərbaycanlılar vardı. Qərbi Azərbaycandan doğma torpaqlarından qovulan yüz minlərlə insanın taleyi, onların boş qalan evləri, susan ocaqları, dağıdılan və dəyişdirilən yaşayış məkanları, doğma kənd adlarını yaddaşlarında qoruyan nəsillər bu böyük yaddaşın başqa bir səhifəsi idi. Azərbaycan xalqının milli yaddaşında Qarabağ ağrısı ilə Qərbi Azərbaycan həsrəti bir-birindən ayrı deyil. Hər ikisinin kökündə yurd itkisi, məcburi köç və doğma torpağa qayıtmaq arzusu dayanır.

Qərbi Azərbaycanlıların doğma yurdlarına qayıdış məsələsinin bu gün beynəlxalq gündəmdə qaldırılması da təsadüfi deyil. Azərbaycan tərəfi məsələni sülh, təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdış çərçivəsində təqdim edir və bu mövzuda hazırlanan Qayıdış Konsepsiyası BMT sənədləri kimi yayılıb. Bu, onu göstərir ki, Qərbi Azərbaycan məsələsi yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, hüquq və qayıdış məsələsi kimi də gündəmdə saxlanılır.

Bəlkə də ən böyük yanlışlıq elə bu idi: susan və gözləyən bir xalqın zaman keçdikcə hər şeyi unudacağını düşünmək. Unutmaqla susmağı eyni şey sanmaq, səbirli olmağı zəiflik kimi başa düşmək, yurd həsrətini illər keçdikcə yox olacaq bir hiss hesab etmək. Halbuki insan torpağından uzaq düşə bilər, amma torpaq onun yaddaşından uzaq düşmür. Bir kəndin adı ailənin yaddaşında yaşaya bilər, bir evin xatirəsi nəsillərin söhbətində qala bilər, bir yurdun həsrəti isə bütöv bir xalqın tarixinin parçasına çevrilə bilər.

Qərbi Azərbaycan məsələsinin ən mühüm tərəfi də budur: bu, yalnız keçmiş haqqında danışmaq deyil. Bu, yaddaşın gələcəyə çevrilməsidir. Bu gün Qərbi Azərbaycandan olan ailələrin övladları ata-babalarının doğulduğu kəndlərin adlarını öyrənir, həmin kəndlərin tarixini araşdırır, ailə yaddaşını qoruyur. Bir vaxtlar ata evindən çıxmağa məcbur edilən insanların danışdığı kənd adları indi yeni nəslin dilində səslənir. Bu isə göstərir ki, məcburi köç insanın Vətənlə bağını kəsə bilmir.

Elə 27 sentyabrın bizə göstərdiyi həqiqətlərdən biri də budur. Azərbaycan əsgərinin Qarabağa doğru getdiyi yol yalnız xəritədəki məsafə deyildi. O yol yaddaşdan keçirdi. O yol birinci Qarabağ müharibəsində itirilənlərin xatirəsindən, ata-babaların danışdığı yurd hekayələrindən, məcburi köçkün ailələrinin illərlə qoruduğu ümiddən keçirdi. Qarabağ uğrunda şəhid olan gənclərin bir çoxu həmin torpaqları şəxsən görməmişdi. Onların bəziləri ata-babalarının doğulduğu Qərbi Azərbaycan kəndlərini də heç vaxt görməmişdi. Amma onlar həmin yerlərin adlarını bilirdilər. Çünki Vətən yalnız ayaq basdığın torpaq deyil; bəzən atanın danışdığı bir xatirə, babanın dilindən eşitdiyin kənd adı, nənənin gözlərində gördüyün həsrətdir.

Qərbi Azərbaycanın kənd adları da bu yaddaşın bir hissəsidir. Amasiyanın, Göyçənin, Zəngəzurun, İrəvan mahalının və digər tarixi bölgələrin kəndləri bu gün insanların yaddaşında yalnız coğrafi məkan kimi yaşamır. Hər kəndin arxasında bir ailə, bir nəsil, bir məzar, bir ocaq, bir həyat hekayəsi var. İnsanları həmin torpaqlardan çıxarmaq mümkün oldu, amma həmin torpaqların onların yaddaşındakı yerini silmək mümkün olmadı.

Bəlkə də 27 sentyabrın Ermənistan üçün ən mühüm dərslərindən biri məhz budur: yaddaşla hesablaşmadan tarixə yeni səhifə yazmaq mümkün deyil. Bir xalqın yaşadığı ağrını görməməzliyə vurmaq, onun susmasını unutmaq kimi qəbul etmək təhlükəli yanlışlıqdır. Azərbaycan xalqı uzun illər susdu, gözlədi, amma unutmadı. Qarabağda olduğu kimi, Qərbi Azərbaycan məsələsində də yaddaşını qorudu.

Bu gün Ermənistanda 27 sentyabr və 2020-ci il müharibəsi ilə bağlı yayılan materiallarda keçmişə, o cümlədən “Artsax” adlandırılan siyasi quruma nostalji münasibətin nümunələrinə rast gəlinir. Lakin tarix yalnız xatirələrdən ibarət deyil; onun faktiki və siyasi nəticələri də var. 27 sentyabrda başlayan müharibə regionun reallığını dəyişdi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələndi. Bu reallıq Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında yalnız hərbi Zəfər kimi deyil, illərlə davam edən məcburi köç və yurd həsrətinin də mühüm mərhələsi kimi yaşayır.

Burada əsas sual budur: 27 sentyabrdan sonra nə dəyişdi? Ən əvvəl, Azərbaycan xalqının öz gücünə münasibəti dəyişdi. Sonra uzun illər ərzində “artıq hər şey belə qalacaq” düşüncəsi dağıldı. Ən əsası isə bir həqiqət ortaya çıxdı: torpaqdan uzaq düşmək Vətənlə əlaqəni kəsmək demək deyil. Yaddaş yaşadıqca qayıdış düşüncəsi də yaşayır.

Qarabağ bunun canlı nümunəsidir. Bu gün vaxtilə məcburi köçkün düşmüş insanlar öz doğma yurdlarına qayıdırlar. Bu qayıdış göstərir ki, dünən əlçatmaz görünən bir arzunun bu gün gerçəyə çevrilməsi mümkündür. Qərbi Azərbaycan məsələsində də əsas xətt məhz dinc, təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdış hüququnun gündəmdə saxlanılmasıdır. Azərbaycan tərəfinin beynəlxalq platformalarda irəli sürdüyü Qayıdış Konsepsiyası da bu yanaşmanı əsas məqsəd kimi təqdim edir.

Ona görə 27 sentyabr yalnız keçmişə baxdığımız gün deyil. Bu tarix həm də gələcəyə baxdığımız gündür. Şəhidlərimizin qarşısında dayanarkən biz yalnız onların hansı torpaqlar uğrunda can verdiyini deyil, onların bizə hansı məsuliyyəti qoyduğunu düşünməliyik. Onların əmanəti yaddaşı qorumaq, haqqı unutdurmamaq və Vətənin gələcəyini daha möhkəm qurmaqdır.

Bu gün biz şəhidlərimizi yad edirik. Onların ruhu qarşısında baş əyirik. Anaların ağrısını, ataların səssizliyini, övladların yarımçıq qalan xatirələrini unutmuruq. Eyni zamanda Qərbi Azərbaycandan və Qarabağdan didərgin salınmış insanların yurd həsrətinin də yaddaşımızdan silinməsinə imkan vermirik.

Çünki bizim üçün Qarabağ da, Qərbi Azərbaycan da ayrı-ayrı ağrıların adları deyil. Onlar Azərbaycanın yaddaşının müxtəlif səhifələridir.

27 sentyabr bizə göstərdi ki, Vətəni unutdurmaq olmur. Yaddaşı susdurmaq olmur. Doğma yurdun adını insanın qəlbindən silmək olmur.

Azərbaycanın Zəfəri bunun ən böyük sübutudur.

Bu gün bizim sükutumuz şəhidlərimizə ehtiramdır. Amma həmin sükutun içində bir fikir də yaşayır: unutmadıq, unutmuruq və haqqımızı yaddaşımızdan çıxarmırıq.

Lamiyə Rövşənqızı

Xüsusi olaraq Oxu24.com üçün

Həmçinin oxuyun

"Gedirəm,sabah?"  — Onun sonuncu ZƏNGİ 

“Nəcməddin Sadıqov qışqırdı ki, Madagiz niyə vurulmur?” – 44 günlük müharibənin ilk anları

3 BÜRCƏ payızda çoxlu pul gələcək 

Nəşi tapılanda ovcunda bacısının adı yazılıbmış - Bir şəhidin TALEYİ