"Qulaq kəsən filosof": Niyə Aziki sevirik? Turan Etibaroğlu yazır

$\"Qulaq kəsən filosof\": Niyə Aziki sevirik? Turan Etibaroğlu yazır$

CƏMİYYƏT

115

09.07.2026, 10:36

“İnsan yalnız iztirab çəkdikdən sonra dərindən düşünməyi öyrənir.”

©Fyodor Dostoyevski

İctimai Televiziyada nümayiş olunan "Mikrorayon" serialı ekranlara gəldiyi gündən bitdiyi günə kimi gündəlik həyatımızın ayrılmaz bir hissəsinə çevrildi. Bu, təsadüfi bir uğur deyil, çünki İctimai Televiziya illərdir tamaşaçısına həmişə maraqlı, keyfiyyətli və yeniliklər gətirən layihələr təqdim etməyi bacarıb, və "Mikrorayon" da məhz bu ənənənin davamı olaraq ekranlara gəldi. Bu, adi bir hadisə deyil, çünki Azərbaycan televiziya məkanında son illər bu qədər geniş, bu qədər dərin ictimai müzakirəyə səbəb olan çox az layihə xatırlayıram. Serialın əsas qəhrəmanları, Adil, Fərid, Sabir, İdris və Daşqın, hər biri öz taleyi, öz travması, öz axtarışı ilə tamaşaçının qəlbinə yol tapdı, amma bütün bunlara baxmayaraq camaatın ürəyini ən çox fəth edən obraz başqa oldu: Azik. Kriminal aləmin adamı, “tas”a qoyan, camaatdan pul alan, lazım gələndə qulaq kəsən bir gənc. Amma nədənsə onun ağzından çıxan hər cümlə status olur, hər replikası altında video çəkilir, hər sözü sosial mediada saatlarla gəzir. Bu, təsadüf ola bilməzdi. Sual sadə görünür, amma cavabı o qədər də sadə deyil: biz niyə qulaq kəsən Aziki sevirik?

Mənim üçün bu sualın cavabına gedən yol Türk ekranlarının yaratdığı bir neçə unudulmaz obrazdan keçir: “Kurtlar Vadisi”ndəki Çakır, elə serialın özündəki Polad Ələmdar, və “Əşrəf Tək” serialındakı Əşrəf. Bu üç adam da qanuni deyildi, əlləri təmiz deyildi, dünyaları qanun kitablarından deyil, küçənin, kriminal aləmin öz sərt qaydalarından ibarət idi. Amma onların hər biri illər boyu türk tamaşaçısının qəlbində xüsusi, unudulmaz bir yer tutdu, çünki hər biri öz dünyasının daxilində özünəməxsus bir əxlaq kodeksi yaratmışdı. Çakır namərdliyə nifrət edirdi, sözünün üstündə dururdu, zəiflərə əl qaldırmırdı, ancaq öz oyununun qaydalarına əməl etməyənlərlə amansızcasına hesablaşırdı. Polad Ələmdar dövlətə, torpağa sadiqliyi öz şəxsi mənafeyindən üstün tutur, kobud metodlarına baxmayaraq daxilində bir vətənpərvərlik və ədalət hissi daşıyırdı. Əşrəf isə tənhalığın, keçmişin yükü altında əzilən, amma yenə də öz prinsiplərindən dönməyən bir adam idi, onun sərtliyi altında dərin bir yorğunluq və insanlıq gizlənirdi.Bu üç obrazın ortaq cəhəti odur ki, hər biri zahirən sərt, daxilən isə öz məntiqinə sadiq olan bir insan modelini təmsil edir, və bu ziddiyyət tamaşaçı üçün həmişə cazibədar olub. Çünki insan təbiəti mürəkkəbliyə, birmənalı olmayan xarakterlərə maraq göstərir. Ağ-qara dünyalarda yaşamırıq, gözümüzün önündə hər gün bu iki rəngin arasında qalan, çoxlu çalarlardan ibarət insanlar görürük, və ekranda da məhz bu tanışlığı axtarırıq.

Azik də eyni arxetipin Azərbaycan variantıdır. O da qanunsuz dünyanın adamıdır, amma bu dünyanın öz daxili məntiqi var və Azik bu məntiqi izah edərkən qəfildən sadə bir kriminal fiqurdan çıxıb fəlsəfəyə keçir. Bax elə bu keçid, kobudluqdan hikmətə keçən an, insanları ekrana bağlayan əsl sehrdir. Biz bir tərəfdən onun etdiyi işlərdən qorxuruq, digər tərəfdən isə onun dediyi sözlərə qulaq asmaq istəyirik, çünki o sözlərin arxasında illərin təcrübəsi, kəskin müşahidə qabiliyyəti və bir növ acı, amma doğru olan bir dünyagörüşü dayanır. Maraqlıdır ki, bu obrazın gücü elə bir səviyyəyə çatıb ki, artıq gündəlik danışıqlarımızın bir hissəsinə çevrilib. Dostlar arasında, iş yerində, hətta ailə söhbətlərində belə kimsə çətin vəziyyətə düşəndə “elə bil Azik danışır” ifadəsi işlədilir, bu da göstərir ki, bir ekran obrazı reallıqla nə qədər sıx bağlana bilər.

Bizim cəmiyyətimizdə uzun illərdir bir inam formalaşıb ki, ən dərin həyat dərslərini kitablardan yox, küçədən, çətinlikdən, ağır günlərdən öyrənmək olar. Universitet diplomu olan adamın söylədiyi sözlə, həyatın acısını dadmış adamın söylədiyi söz fərqli çəkiyə malikdir. Azik məhz bu ikinci kateqoriyadandır. Onun aforizmləri kitab dilində yazılmayıb, akademik şəkildə qurulmayıb, amma məhz bu səbəbdən inandırıcıdır. O, pul haqqında danışanda pulun nə olduğunu real bilən adam kimi danışır. Etibar haqqında danışanda, ona xəyanət edənlərin sayını görmüş adam kimi danışır. Dostluq haqqında danışanda, dostluğun nə vaxt bitib xəyanətə çevrildiyini öz gözləri ilə görmüş bir insan kimi danışır. Camaat “tas”a qoyan, qulaq kəsən bir adamın ağzından çıxan bu sözlərə inanır, çünki bu sözlər nəzəriyyə deyil, təcrübədir. Bu, universitet auditoriyasında yox, mikrorayonun həyətində, gecə saat ikidə, işıqları sönmüş bir binanın qarşısında öyrənilmiş həyat dərsidir. Bəlkə də elə buna görə gənclər onun sözlərini status kimi paylaşarkən altına heç bir izah yazmır, çünki o sözlər özlüyündə tamamlanmış bir fikirdir, əlavəyə ehtiyacı yoxdur.Amma açığını desək, bütün bunları bizə inandıran, hikməti bizə hiss etdirən, sözləri yaddaşımıza həkk edən əslində ekran arxasındakı adamdır: Orxan İskəndərli. Onun ifasını təhlil edərkən görürük ki, bu, sadəcə bir “mənfi obraz” canlandırmaq deyil, çox qatlı, çox incə hesablanmış bir aktyorluq işidir. Orxan İskəndərli Azikə yanaşarkən onu heç vaxt tək müstəvidə saxlamır, bir səhnədə soyuqqanlı, hesablayıcı, təhlükəli görünən bu adam, növbəti səhnədə qəfildən yorğun, düşüncəli, hətta kövrək bir insana çevrilir. Bu keçidlər elə təbii, elə axıcı baş verir ki, tamaşaçı heç vaxt hansı Azikin “əsl” Azik olduğunu dəqiq bilmir, və məhz bu qeyri-müəyyənlik onu daha da izləməyə vadar edir. Onun səs tembrindəki dəyişkənlik xüsusilə diqqətəlayiqdir. Adi danışıqda səsini aşağı, ağır, təhdidkar bir tonda saxlayan aktyor, aforizm səviyyəsinə keçən anlarda səsini yumşaldır, tempini yavaşladır, sanki hər sözü çəkərək, çəkisini hiss etdirərək tələffüz edir. Bu, təsadüfi bir üsul deyil, düşünülmüş bir aktyorluq qərarıdır, çünki elə bu səs dəyişikliyi tamaşaçıya siqnal verir: indi Azik “oyun oynamır”, indi o, həqiqətən nə düşündüyünü deyir. Baxışları da eyni funksiyanı yerinə yetirir, adətən yarıqıyıq, hesablayıcı gözlərlə ətrafı süzən bu adam, dərin fikirlərini bölüşərkən gözlərini bir nöqtəyə zilləyir, sanki keçmişində gördüyü nəyisə xatırlayır, və bu, izləyicidə onun sözlərinin arxasında real bir ağrı olduğu hissini yaradır. Bədən dili baxımından da Orxan İskəndərlinin işi xüsusi diqqətə layiqdir. Azikin yerişindən oturuşuna, əlini yellədiş tərzindən başını tərpətmə tərzinə qədər hər hərəkət hesablanıb. O, güc göstərmək istəyəndə bədənini genişləndirir, məkanı, ətrafdakıları öz nəzarətinə götürürmüş kimi dayanır, amma zəiflik anlarında, məsələn sonuncu bölümdəki həbs səhnəsində, elə bir yığcamlıq, elə bir daxilə çəkilmə var ki, tamaşaçı bu adamın da, nə qədər sərt görünsə də, adi bir insan olduğunu, qorxduğunu, itirdiyini hiss edir. Və məhz o səhnədə, əllər qandallanarkən üzündə peyda olan şeytani gülüş, məğlub olsa da təslim olmayan o baxış, artıq izləyici yaddaşında əbədi həkk olunub. Bu gülüş sadə bir mimika deyildi, illərin təcrübəsi ilə yoğrulmuş, saniyələr içində qürur, istehza, acı və bir az da yorğunluğu birləşdirən tam bir emosional kompozisiya idi. Bu, sadəcə bir personajın aqibəti deyildi, bu, bir aktyorluq zirvəsi idi. O anda Orxan İskəndərli göstərdi ki, məğlubiyyəti belə vüqarla, istehza ilə, hətta müəyyən bir şıltaqlıqla oynamaq mümkündür, və elə bu məqam idi ki, sosial mediada saatlarla müzakirə olundu, kəsilib paylaşıldı, dəfələrlə təkrar izlənildi. Bir aktyorun rolu bitdikdən sonra da tamaşaçının zehnində yaşamağa davam etməsi, bəlkə də, ekran sənətinin əldə edə biləcəyi ən böyük uğurdur, və Orxan İskəndərli bunu bacardı. Bu, təsadüfi bir uğur deyil, illərin peşəkarlığının, sənətə olan sədaqətin və rola tam təslim olmağın nəticəsidir. Bir aktyorun bu qədər neqativ, bu qədər təhlükəli bir personajı canlandırarkən tamaşaçının nifrətini deyil, rəğbətini qazanması, çox nadir rast gəlinən bir bacarıqdır, və Orxan İskəndərli bu çətin tarazlığı sonadək qoruya bildi. Onun məharəti onda idi ki, tamaşaçıya heç vaxt “bu adamı sevməlisən” demədi, sadəcə onu o qədər inandırıcı, o qədər canlı göstərdi ki, sevgi özü-özünə yarandı.

Əlbəttə, bu uğur təkbaşına yaranmayıb. Rejissor Qulu Əsgərovun işi bu baxımdan xüsusi qeyd olunmalıdır, çünki o, hər bölümü ayrıca bir bədii film kimi qurmaqla, kriminal dram janrına Azərbaycan ekranında az rast gəlinən bir ciddiyyət və dərinlik gətirdi. Onun rejissorluq baxışı sayəsində Azik kimi mürəkkəb obrazlar üçün lazım olan boşluq, lazım olan tempo, lazım olan vizual ağırlıq yarandı. Qulu Əsgərov özü də dəfələrlə vurğulayıb ki, məqsədi kiməsə dərs keçmək deyil, sadəcə nəticələri göstərməkdir, və bu yanaşma serialın həqiqiliyini, təbiiliyini artırıb. Ssenarist Gəray Həsənin qələmi isə bu obrazın canlı, inandırıcı və unudulmaz olmasında həlledici rol oynadı, çünki Azikin dilindən çıxan hər ifadə, hər aforizm, elə yazılıb ki, sadə görünsə də dərin iz buraxır. Gəray Həsənin mikrorayonun dilini, o mühitin öz jarqonunu, öz ritorikasını elə ustalıqla ekrana köçürüb ki, izləyici üçün süni, uydurma heç nə qalmayıb. Operator Vasif Vəlizadənin işi də bu uğura mühüm töhfə verib, çünki mikrorayonun məhz o boz, ağır, Sovet dövründən qalma atmosferini kamera vasitəsilə hiss etdirmək, hər kadrda o küçələrin, həyətlərin, köhnə binaların ruhunu tamaşaçıya ötürmək asan iş deyil. Vasif Vəlizadə bu vizual dünyanı elə qurub ki, kadrın özü belə bir personaja çevrilib.

Bütün bu peşəkar komandanın arxasında isə, bu layihəni bir araya gətirən, ideyasını yaradan və uğurla həyata keçirən bir şəxs dayanır: layihə rəhbəri Sevinc Əliyeva. Onun uğuru, sadəcə “SFN Production” şirkətinin başında dayanan bir prodüserin uğuru deyil, bu, Azərbaycan ekran mədəniyyətinə yeni bir nəfəs gətirən vizioner yanaşmanın nəticəsidir. Doğru komandanı, doğru aktyorları, doğru hekayəni bir araya gətirmək bacarığı sayəsində meydana çıxan bu əsər, bu gün cəmiyyətin ən çox danışdığı mövzulardan birinə çevrilib.

Beləliklə, Aziki sevməyimizin əsl səbəbi bəlkə də ondadır ki, o bizə özümüzün yaşadığı mühiti xatırladır, bütün sərtliyi, ədalətsizliyi, amma eyni zamanda içindəki qəribə hikməti ilə birlikdə. Bunu bizə bu qədər inandırıcı, bu qədər çoxqatlı şəkildə göstərən Orxan İskəndərlinin məharətidir. Onun ifası sayəsində Azik artıq sadəcə bir personaj olmaqdan çıxıb, kollektiv yaddaşımızın, gündəlik danışıqlarımızın, sosial media statuslarımızın bir parçasına çevrilib, və “Mikrorayon” bitsə də, onun səsi, onun gülüşü, onun sözləri bizimlə qalmağa davam edir.Etiraf edim ki, mən özüm də bu obraz qarşısında qərarsız qaldım, onu sevməli, yoxsa ona nifrət etməli olduğumu hələ də dəqiq bilmirəm. Bir tərəfdən onun etdiyi işlərə, onun yaşatdığı zülmə, gördüyü zərərə haqq qazandırmaq mümkün deyil, və mən də hər kəs kimi bu adamın simasında bir təhlükə, bir xəbərdarlıq işarəsi görürəm. Amma digər tərəfdən, onun dilindən çıxan sözlərdə, o soyuq baxışların arxasında gizlənən yorğunluqda, o hesablanmış hərəkətlərin altında büruzə verən insani zəiflikdə özümü, ətrafımı, bu torpağın uzun illər yaşadığı sərt reallığı tanıyıram. Bəlkə də bu ikili hiss, sevgi ilə nifrətin bu qəribə birləşməsi, məhz Azikin bizə göstərdiyi ən dəyərli güzgüdür, çünki insan da, cəmiyyət də çox vaxt bu qədər sadə deyil, ağ və qara arasında sıxışıb qalan çoxlu çalarlardan ibarətdir.

Bəlkə də bu qərarsızlıq, Azikin bizə bəxş etdiyi ən böyük hədiyyədir, çünki həqiqi sənət, insanı rahat, birmənalı cavablardan uzaqlaşdırıb, tam bu cür sual işarələri ilə tək qoyandır. Yaxşı sənət bizə həmişə asan cavablar vermir, əksinə, bizi öz daxilimizə baxmağa, öz mühakimələrimizi yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir. Və bəlkə də elə buna görə “Mikrorayon” bitsə də, Azik bizimlə qalmağa davam edəcək, çünki o sual, yəni onu sevimli, ya nifrət, bir daha bizi rahat buraxmayacaq.

Həmçinin oxuyun