Bakı kəndlərinin adlarının maraqlı TARİXÇƏLƏRİ:Balaxanı,Türkan,Kürdəxanı...

MARAQLI

1072

08.01.2026, 23:32

Avşaran yarımadasında olan bəzi toponimlərin izahı

Avşaran (Abşeron) yarımadasının toponimlərinə nəzər yetirdikdə görürük ki, bu toponimlər hər hansısa şəxs adları, qeyri Türk dilləri və eləcə də qədim Türk toponimlərinə rast gəlmək olar.

Bəlkə də Azərbaycan-Türk toponimləri zamanla müxtəlif dinlərin qəbulu ilə də formalaşa bilər. Bununla belə, müxtəlif yadelli hakimiyyəti dövründə özləri üçün etnik dayaq nöqtəsi yaratmaq üçün mürtəce köçürmə siyasətinin yeritməkləri nəticəsində yadelli toponimlərin yaranması səbəb oldu.

Türk toponimləri öz qədimliyi ilə də çox fərqlənir. Mən bu məqaləmdə uzun müddət paniranizmin ideoloji və "elmi" təxribatına olduqca sakit və əks olan nəzəriyyələrin söykəndiyi həqiqi elmi faktlara əsaslanmış və etimoloji açıqlamaları özündə əks edir.

Suraxanı-Bu kənd böyük tarixi əhəmiyyəti özündə əks edir.

Sur-a-xanı kimi söz quruluşu var. Sur anlayışı böyük bir tarixi əhəmiyyəti özündə saxlayır.

Bu anlayış bəzi Türk dillərinin tələffüzündə qala mənasını verir. Ərzurum toponimi Ər-Zur-um kimi olduğunu da nəzərə alsaq, Sur/Zur tərkib hissəsi fərqli tələffüzlər də deformasiya olsa da eyni mənanı yəni Qala mənasını verir. Azərbaycanın İkiçayarasında (Mesopotamiyada) olan tarixi ərazisində yerləşən Assuriya və ya Aşşur imperiyası Aş-Şur kimi nəzərə alanda Aş-As-Az və Şur-Sur-Zur kimi sözlərin birləşməsindən yaranmışdır. Aşşur Az qalası mənasında da işlənə bilər. Xanı-Xan əlaqəsi belə olduqca maraq doğurur. Suraxanı yəni Xan Qalası kimi məna verə bilər. Maraqlı sözlərdən birisi də zurna musiqi alətidir. Zurna-Durna-Manna sözləri qədim Türk dillərində də açıqlana bilər. Zur/Dur/Man-na kimi olan söz Zur-Qala na isə Manna sözündə olduğu kimi maraqlı tərkiblərdən biridir. Zur-Qala, Dur-Dayan və Man/Mən-insan, adam və bəşər kimi mənaları açıqlaya bilər.

Balaxanı və Kürdəxanı toponimlərinə göz ataq.

Bala-Kürd-ə/Xanı-Xan Kürd-Kurt-Qurd və xanı-xan olduğundan Bala Xan və Qurd Xan kimi anlamaq olar. Biləcəri və Bələncər Xəzər Xaqanlığı ilə əlaqəli ola bilər. Görədil və yaxud Goranboy toponimləri ilə yanaşı həm də ki, Şamşaddil toponimləri arasında maraqlı bir bağlantının olması boşuna deyil. Gör-Gor, ə-an və dil-boy qarşılaşdırmaları ilə yanaşı dil məkan sonluğu da Dil-İdil (Volqa) çayının hidronimindən yarana bilər.

Pirşahı toponimi qədim Türk sözləri olan Pir-Şah/Şak/Sak-ı kimi tərkibə malikdir. Pir anlayışı qədim Türk inanc sistemində olduqca vacib yer tutur. Və bizdə olan bir alqışa görə "Səni görüm pir olasan." ifadəsinə rast gəlirik. Pir və ocaq anlayışları xüsusi imtiyazı olan və əslində Qam olmuş ailələr isə bu gün fərqli statusa malik olmaları çox maraqlıdır. Şah-Şak-Sak anlayışları da eyni tayfa adlarının fərqli tələffüzüdür. İşquz, skif və sak əslində İç Oğuzların fərqli tələffüzüdür. Maştağa kəndinin adı Maş/Mas/Maz-t-ağa kimi də başa düşmək olar.

Türkan kəndi də qədim Türk dilində səfir şahzadələrə verilən bir təxəllüs idi. Mən bəzi toponimlərin mənalarını açdım. Əslində toponim məsələsinə 2017-ci ildən bu yana toxunuram. Və hər keçən il özümü daha da püxtələşdirməyə çalışıram. Türkçülük ideologiyası elmə də söykənməlidir.

Ceyhun Ərmən Vedili

Həmçinin oxuyun