Qorxudan və stressdən şəkər yaranırmı? -AÇIQLAMA

TİBB

27.10.2026, 18:00

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

“Şəkər xəstəliyim qorxudan, əsəbdən yarandı” deyən insanlara tez-tez rast gəlirik. Bəs bu fikrin elmi əsası varmı? Uzun müddət davam edən stress, qorxu, narahatlıq və emosional gərginlik həqiqətən şəkərli diabetin yaranmasına səbəb ola bilərmi? Mütəxəssislər bildirirlər ki, stresslə orqanizmdə qlükoza səviyyəsi arasında ciddi əlaqə mövcuddur. İnsan gərginlik keçirdikdə bədəndə bir sıra hormonal dəyişikliklər baş verir, qanda şəkərin səviyyəsi yüksələ, insulinə həssaslıq isə azala bilər. Bu proses uzun müddət davam etdikdə metabolik sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Bununla belə, stressin hər kəsdə birbaşa şəkərli diabet yaratdığını söyləmək düzgün deyil. Xəstəliyin yaranmasında genetik meyillilik, artıq çəki, fiziki aktivliyin azlığı, qidalanma vərdişləri və digər amillər də mühüm rol oynayır.

Endokrinoloq Ayşən Eldar Oxu24.com-a açıqlamasında xroniki stressin orqanizmin hormonal tarazlığına və qanda şəkərin tənzimlənməsinə təsirindən danışıb. Onun sözlərinə görə, stress yalnız insanın psixoloji vəziyyətinə təsir göstərən hal deyil, eyni zamanda orqanizmdə fizioloji dəyişikliklərə səbəb olan mürəkkəb prosesdir. İnsan qorxu, həyəcan və uzunmüddətli gərginlik yaşadıqda bədən təhlükəyə qarşı cavab reaksiyası formalaşdırır. Bu zaman müəyyən hormonların ifrazı artır və orqanizm özünü təhlükəyə hazırlamaq üçün enerji ehtiyatlarını səfərbər edir. Həmin mexanizmlər qanda qlükoza səviyyəsinin yüksəlməsinə də səbəb ola bilər.

Endokrinoloq qeyd edib ki, stress zamanı aktivləşən əsas sistemlərdən biri hipotalamus-hipofiz-böyrəküstü vəzilər oxudur. Bu sistem orqanizmin stressə hormonal cavabının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Uzunmüddətli gərginlik zamanı kortizol hormonunun ifrazı və onun gündəlik ritmi dəyişə bilər. Kortizol orqanizmin enerji mübadiləsində iştirak edən vacib hormondur. O, qaraciyərdə qlükoza istehsalını artırır və müəyyən şəraitdə toxumaların insulinə həssaslığını azalda bilər. Nəticədə qlükozanın hüceyrələr tərəfindən mənimsənilməsi çətinləşə, qanda şəkərin səviyyəsi yüksələ bilər.

Ayşən Eldarın sözlərinə görə, qısa müddətli stress zamanı baş verən bu dəyişikliklər orqanizmin təbii müdafiə mexanizminin bir hissəsidir. Məsələn, insan qəfil qorxu yaşadıqda və ya təhlükə ilə üzləşdikdə bədən sürətlə enerji əldə etməyə çalışır. Lakin stress davamlı xarakter aldıqda vəziyyət fərqli ola bilər. Uzun müddət yüksək gərginlik altında yaşamaq hormonal tarazlığa, yuxuya, qidalanmaya və gündəlik həyat tərzinə mənfi təsir göstərə bilər. Bütün bunlar birlikdə qanda şəkərin idarə olunmasını çətinləşdirə və diabet riskinin artmasına töhfə verə bilər.

Endokrinoloq diqqətə çatdırıb ki, stress və şəkərli diabet arasındakı əlaqə elmi araşdırmalarda da öyrənilir. 2024-cü ildə Endocrine, Metabolic & Immune Disorders – Drug Targets jurnalında dərc olunmuş icmalda stress reaksiyalarının hormonal mexanizmləri və qlükoza mübadiləsi ilə əlaqəsi nəzərdən keçirilib. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar uzunmüddətli stressin kortizol və digər stress hormonları vasitəsilə metabolik proseslərə təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur. Bununla belə, belə araşdırmalar stressin təkbaşına diabet yaratdığını sübut etmir; xəstəliyin inkişafında bir neçə risk amilinin qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmalıdır.

Mütəxəssisin fikrincə, burada əsas məqamlardan biri insulin müqavimətidir. İnsulin qanda olan qlükozanın hüceyrələrə daxil olmasına və enerji kimi istifadə edilməsinə kömək edən hormondur. Hüceyrələrin insulinə həssaslığı azaldıqda mədəaltı vəzi qanda şəkərin normal səviyyədə saxlanılması üçün daha çox insulin ifraz etməli olur. Zaman keçdikcə, xüsusilə genetik meyillilik və artıq çəki kimi digər risk amilləri də mövcud olduqda, bu mexanizm kifayət etməyə bilər. Nəticədə qanda qlükoza yüksələ və ikinci tip şəkərli diabet inkişaf edə bilər.

Ayşən Eldar bildirib ki, xroniki stressin təsiri yalnız hormonal dəyişikliklərlə məhdudlaşmır. Daimi narahatlıq yaşayan insanlar bəzən yuxu rejimini pozur, fiziki aktivliyi azaldır, nizamsız qidalanır və emosional gərginliyi azaltmaq üçün daha çox şirin və yüksək kalorili qidalara üstünlük verirlər. Bəzi insanlarda isə stress fonunda iştaha azalır və gündəlik həyat rejimi dəyişir. Bu davranış dəyişiklikləri də maddələr mübadiləsinə təsir göstərir. Beləliklə, stress həm birbaşa hormonal mexanizmlər, həm də həyat tərzində yaratdığı dəyişikliklər vasitəsilə diabet riskinə təsir edə bilər.

Endokrinoloq vurğulayıb ki, artıq şəkərli diabet diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə stressin idarə olunması daha da əhəmiyyətlidir. Güclü emosional gərginlik qanda şəkərin səviyyəsinin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Belə hallarda insan qidalanma rejiminə riayət etməkdə, fiziki aktivliyini qorumaqda və dərmanlarını vaxtında qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər. Buna görə diabetli şəxslər yalnız qidalanma və dərman müalicəsinə deyil, yuxu rejiminə, psixoloji vəziyyətlərinə və stressin azaldılmasına da diqqət yetirməlidirlər.

Ayşən Eldarın sözlərinə görə, stressin idarə olunması metabolik sağlamlığın qorunmasının vacib hissəsidir. Bunun üçün gündəlik fiziki aktivliyi artırmaq, yuxu rejimini qaydaya salmaq, balanslı qidalanmaq və istirahətə vaxt ayırmaq faydalıdır. Nəfəs məşqləri, rahatlaşdırıcı fəaliyyətlər və insanın emosional gərginliyini azaltmağa kömək edən üsullar da müsbət təsir göstərə bilər. Uzun müddət davam edən narahatlıq gündəlik həyata mane olursa, psixoloq və ya digər müvafiq mütəxəssisə müraciət etmək məqsədəuyğundur.

Bununla yanaşı, endokrinoloq hesab edir ki, insan yalnız stress keçirdiyinə görə özündə şəkərli diabet olduğunu düşünməməli, eyni zamanda xəstəliyin əlamətlərini də diqqətdən kənarda qoymamalıdır. Həddindən artıq susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, səbəbsiz çəki itkisi, yorğunluq və görmədə bulanıqlıq kimi əlamətlər müşahidə olunarsa, həkimə müraciət etmək lazımdır. Şəkərli diabetin müəyyənləşdirilməsi üçün qanda qlükoza səviyyəsinin ölçülməsi və həkimin göstərişinə uyğun olaraq digər laborator müayinələrin aparılması vacibdir. Risk qrupunda olan şəxslərin mütəmadi müayinədən keçməsi də xəstəliyin erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Beləliklə, “şəkərim qorxudan yarandı” ifadəsi tamamilə əsassız sayıla bilməz, çünki xroniki stress qlükoza mübadiləsinə təsir göstərən amillərdən biridir. Ancaq şəkərli diabeti yalnız qorxu və əsəblə əlaqələndirmək də düzgün deyil. Stress bəzi insanlarda mövcud riskləri gücləndirə, xəstəliyin idarə olunmasını çətinləşdirə və metabolik tarazlığı poza bilər. Buna görə sağlamlığın qorunması üçün həm fiziki, həm də psixoloji vəziyyətə diqqət yetirmək, uzunmüddətli stressi azaltmağa çalışmaq və zərurət yarandıqda vaxtında tibbi müayinədən keçmək vacibdir.

Nigar

Həmçinin oxuyun