Gecə növbəsində işləmək orqanizmə necə təsir edir? – ŞOK AÇIQLAMA

TİBB

248

27.10.2026, 14:29

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Gecə növbəsində işləmək ilk baxışdan sadəcə yuxu rejiminin dəyişməsi kimi görünsə də, bu həyat tərzi uzun müddət davam etdikdə orqanizmin bir sıra funksiyalarına təsir göstərə bilər. Gecə saatlarında işləyən insanlar gündüz yatmağa məcbur qalır, bəzən kifayət qədər dincələ bilmir və bədənin təbii bioloji ritmindən kənar yaşayırlar. Nəticədə yuxu keyfiyyəti aşağı düşə, hormonal tarazlıq pozula, qan şəkərinin tənzimlənməsində çətinliklər yarana və ürək-damar sistemi ilə bağlı risklər arta bilər. Elmi araşdırmalar da uzunmüddətli gecə növbəli işlə bəzi xroniki xəstəliklər arasında əlaqənin mövcudluğunu göstərir. Bəs gecə işləmək insan orqanizmində hansı dəyişikliklərə səbəb olur və bu riskləri azaltmaq üçün nələrə diqqət yetirmək lazımdır?

Oxu24.com xəbər verir ki, orqanizmin fəaliyyəti müəyyən bioloji ritmlər əsasında tənzimlənir. Bu ritmlərin əsasını təşkil edən daxili bioloji saat yuxu və oyaqlıq dövrlərinə, hormonların ifrazına, bədən temperaturuna və maddələr mübadiləsinə təsir göstərir.

Normal şəraitdə insan orqanizmi gecə yatmağa, gündüz isə aktiv olmağa uyğunlaşır. Gecə növbəsində işləyən zaman isə insan bədəninin təbii ritminə zidd saatlarda oyaq qalır və işləyir.

Bu uyğunsuzluq uzun müddət davam etdikdə orqanizmin istirahət və fəaliyyət rejiminə uyğunlaşmasını çətinləşdirə bilər.Gecə növbəsinin mümkün təsirlərindən biri qan şəkərinin tənzimlənməsi ilə bağlıdır.

Yuxu rejiminin pozulması, gecə saatlarında qidalanma və bioloji saatın dəyişməsi insulin həssaslığına, qlükoza mübadiləsinə və stress hormonlarının ifrazına təsir göstərə bilər. Nəticədə bəzi insanlarda qan şəkərinin idarə olunması çətinləşə bilər.

2024-cü ildə dərc edilmiş bir meta-analizdə gecə növbəsində işləmə ilə ikinci tip şəkərli diabet riski arasında əlaqə araşdırılıb və gecə növbəli işçilərdə riskin gündüz işləyənlərlə müqayisədə təxminən 30 faiz yüksək ola biləcəyi bildirilib. Bununla belə, bu rəqəm bütün gecə növbəsində çalışanlara şamil edilə bilməz. Risk növbələrin müddəti və tezliyi, insanın həyat tərzi, qidalanması, fiziki aktivliyi və digər sağlamlıq amillərindən də asılıdır.

Gecə növbəsinin ürək-damar sisteminə təsiri də elmi araşdırmaların diqqət mərkəzindədir. Yuxu çatışmazlığı, davamlı yorğunluq, stress və bioloji ritmin pozulması qan təzyiqinin tənzimlənməsinə və maddələr mübadiləsinə mənfi təsir göstərə bilər.

2025-ci ildə dərc edilmiş başqa bir meta-analizdə gecə növbəli iş ürək-damar xəstəlikləri riskinin təxminən 13 faiz, ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəli ölüm riskinin isə 27 faiz yüksək olması ilə əlaqələndirilib. Bu göstəricilər gecə işinin sağlamlıq baxımından diqqətlə qiymətləndirilməsinin vacibliyini göstərsə də, gecə növbəsinin hər bir insanda mütləq ürək xəstəliyinə səbəb olduğu anlamına gəlmir. Gecə növbəli işlə bağlı müzakirə olunan digər məsələ xərçəng riskidir.

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi gecə növbəsində işləməyi insanlarda ehtimal olunan kanserogen təsirə malik amillər qrupuna daxil edib. Bu qiymətləndirmədə bioloji ritmin pozulması və gecə işinin orqanizmin hormonal mexanizmlərinə mümkün təsirləri nəzərə alınır. Ancaq bu təsnifat gecə növbəsində çalışan hər kəsin xərçəngə tutulacağı demək deyil. Söhbət müəyyən şəraitdə və uzunmüddətli məruzqalma zamanı mümkün riskdən gedir. Xərçəngin yaranmasına yaş, irsiyyət, həyat tərzi, ətraf mühit amilləri və digər səbəblər də təsir göstərir.

Gecə növbəsində çalışanların qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri gündüz saatlarında keyfiyyətli yuxu ala bilməmələridir. İnsan gündüz yatmağa çalışsa da, gün işığı, küçə səsləri, telefon zəngləri və məişət səs-küyü yuxunun tez-tez bölünməsinə səbəb ola bilər.

Nəticədə yuxunun ümumi müddəti və keyfiyyəti azalır, insan iş zamanı diqqətini cəmləməkdə çətinlik çəkir, yorğunluq və əsəbilik hiss edə bilər. Uzunmüddətli yuxu çatışmazlığı isə həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığa mənfi təsir göstərir.Bu səbəbdən gecə növbəsində işləyən şəxslərin yuxu rejimini mümkün qədər qoruması vacibdir.

Gündüz yatılan otağın qaranlıq və sakit olması, pəncərələrdən daxil olan işığın qarşısının alınması, telefonun səssiz rejimə keçirilməsi və ailə üzvlərinin istirahət saatları barədə məlumatlandırılması faydalıdır. Yetkin insanların əksəriyyəti üçün sutkada 7–9 saat yuxu tövsiyə olunur. Gecə növbəsində işləyənlər bu müddəti bir dəfəyə təmin edə bilmirlərsə, əsas yuxu dövrünü qorumaq və ehtiyac olduqda əlavə qısa istirahət imkanlarından istifadə etmək faydalı ola bilər.Yuxudan əvvəl kofein qəbuluna da diqqət yetirilməlidir. Qəhvə, enerji içkiləri və digər kofeinli məhsullar ayıqlığı artıra bilsə də, qəbul edildiyi vaxtdan asılı olaraq sonrakı yuxuya getməyi çətinləşdirə bilər. Buna görə planlaşdırılan yuxu saatına yaxın kofein qəbulunu məhdudlaşdırmaq məsləhətdir. Həmçinin gecə növbəsində çalışan şəxslərin qidalanma rejimini mümkün qədər nizamlı saxlaması, balanslı qidalar seçməsi, kifayət qədər su içməsi və müntəzəm fiziki aktivliyə vaxt ayırması ümumi sağlamlığın qorunmasına kömək edə bilər.

Bununla yanaşı, yuxuya getməkdə davamlı çətinlik çəkən, tez-tez oyanan və ya gündüz yatmasına baxmayaraq özünü daim yorğun hiss edən şəxslər həkimə müraciət etməlidirlər. Bəzi hallarda növbəli iş yuxu-oyanıqlıq pozuntusuna səbəb ola bilər və bu vəziyyətin qiymətləndirilməsi üçün tibbi yardım tələb oluna bilər. Yuxu problemlərini yalnız bitki tərkibli məhsullarla aradan qaldırmağa çalışmaq düzgün yanaşma deyil. Melatonin, valerian, melisa və passiflora kimi maddələr olan preparat və qida əlavələrinin təsiri insandan-insana dəyişə bilər. Onların istifadəsi, xüsusilə başqa dərman qəbul edən, xroniki xəstəliyi olan və ya gündüz avtomobil idarə edən şəxslər üçün əvvəlcədən həkim və ya əczaçı ilə müzakirə edilməlidir. Yuxugətirici təsir göstərə bilən məhsullardan istifadə etdikdən sonra avtomobil idarə etmək və diqqət tələb edən təhlükəli işləri yerinə yetirmək riskli ola bilər.

Beləliklə, gecə növbəsində işləmək yalnız yuxu rejiminin dəyişməsi ilə məhdudlaşmır. Uzun müddət davam edən gecə işi bioloji saatın pozulması, yuxu çatışmazlığı və metabolik dəyişikliklər vasitəsilə şəkərli diabet və ürək-damar xəstəlikləri kimi problemlərlə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, riskləri azaltmaq mümkündür: keyfiyyətli yuxuya şərait yaratmaq, qidalanmaya və fiziki aktivliyə diqqət yetirmək, kofein qəbulunu düzgün tənzimləmək və davamlı şikayətlər olduqda tibbi yardım almaq vacibdir. Gecə növbəsində işləyən şəxslər sağlamlıqlarını qorumaq üçün istirahəti iş rejiminin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etməlidirlər.

Jalə

Həmçinin oxuyun