Avropanın təhlükəsizliyinin gələcəyi və ABŞ amili  

NATO İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropanın təhlükəsizlik sisteminin əsas dayağına çevrildi. 1949-cu ildə yaradılan Şimali Atlantika Alyansı onilliklər ərzində Avropanı mümkün hərbi təhdidlərdən qoruyan, ABŞ-ın qitədəki siyasi və hərbi mövcudluğunu təmin edən əsas mexanizm kimi fəaliyyət göstərdi. Soyuq müharibənin başa çatması, Sovet İttifaqının dağılması və Varşava Müqaviləsi Təşkilatının ləğvi NATO-nun gələcəyi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olsa da, Alyans öz mövcudluğunu qorudu və genişləndi. Lakin bu gün NATO-nun qarşısında əvvəlkilərdən fərqli, daha mürəkkəb bir problem dayanır: Avropanın təhlükəsizliyini təmin etmək məsuliyyətinin nə qədərini bundan sonra ABŞ, nə qədərini isə Avropa dövlətləri öz üzərinə götürəcək?

Ukrayna müharibəsi NATO-nun əhəmiyyətini yenidən artırdı. Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin kəskinləşməsi Avropa dövlətlərinə göstərdi ki, kollektiv müdafiə mexanizmi hələ də həyati əhəmiyyət daşıyır. Finlandiya və İsveçin Alyansa qoşulması Şimali Avropanın təhlükəsizlik xəritəsini dəyişdirdi. NATO-nun şərq cinahında hərbi mövcudluğun gücləndirilməsi, müdafiə xərclərinin artırılması və yeni hərbi planların hazırlanması Alyansın fəaliyyətində yeni mərhələnin başlandığını göstərdi.

Ancaq burada mühüm bir ziddiyyət ortaya çıxır. Avropa dövlətləri NATO-nun qoruyucu rolunun davam etməsini istəyirlər, eyni zamanda ABŞ-dan asılılığı azaltmağa çalışırlar. Vaşinqtonun Avropanın müdafiəsi ilə bağlı prioritetlərinin dəyişməsi, ABŞ-ın diqqətinin Hind-Sakit okean regionuna yönəlməsi və Avropa dövlətlərindən daha böyük müdafiə məsuliyyəti tələb etməsi bu müzakirələri sürətləndirib.

2026-cı ilin oktyabrında dərc edilmiş ABŞ-ın Avropa müdafiəsi ilə bağlı təhlilində qitənin qarşısında üç mümkün model göstərilir: Avropanın NATO daxilində daha böyük məsuliyyət götürməsi, müstəqil Avropa müdafiə ittifaqının yaradılması və ya çevik Avropa dövlətləri koalisiyasının formalaşdırılması. Bu modellərin heç biri təkbaşına bütün problemləri həll etmir. 

Məsələnin mahiyyəti ondadır ki, NATO yalnız hərbi təşkilat deyil, həm də siyasi etimad sistemidir. Alyansın gücü üzv dövlətlərin bir-birini müdafiə etmək öhdəliyinə nə dərəcədə sadiq qalmasından asılıdır. ABŞ-ın hərbi imkanları, nüvə çəkindirmə potensialı, kəşfiyyat sistemi və qlobal logistika şəbəkəsi Avropa üçün hələ də əvəzolunmaz əhəmiyyət daşıyır. Avropa dövlətlərinin yaxın illərdə bütün bu imkanları müstəqil şəkildə yaratması real görünmür.

Digər tərəfdən, Avropanın öz müdafiə potensialını artırmaq istəyi də tamamilə məntiqlidir. Bir qitənin təhlükəsizliyinin başqa bir qitədəki siyasi qərarların dəyişməsindən asılı olması uzunmüddətli perspektivdə risk yaradır. Buna görə də Avropa ölkələri hərbi sənayeni genişləndirməli, müasir silah sistemləri hazırlamalı, kəşfiyyat və hava hücumundan müdafiə imkanlarını gücləndirməlidirlər.

2026-cı ilin iyulunda Ankarada keçirilən NATO sammitinin bəyannaməsində də Avropa müttəfiqlərinin və Kanadanın Alyansın müdafiəsində daha böyük məsuliyyət götürməsi xüsusi vurğulanıb. Bu, NATO-nun da gələcəkdə daha çox Avropa imkanlarına söykənəcəyinin siyasi təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər. 

Lakin Avropanın müstəqil müdafiə sistemi yaratmaq cəhdi NATO-nu zəiflətməməlidir. Əksinə, bu proses Alyansın ümumi imkanlarını artırmalıdır. ABŞ-ın hərbi gücü ilə Avropanın iqtisadi, sənaye və texnoloji potensialının birləşdirilməsi daha dayanıqlı təhlükəsizlik sistemi yarada bilər. Əsas məsələ rəqabət deyil, məsuliyyət bölgüsüdür.

Azərbaycan üçün NATO ətrafında gedən bu müzakirələr də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan NATO üzvü deyil, lakin Alyansla uzun illər ərzində tərəfdaşlıq münasibətləri qurub, Əfqanıstandakı əməliyyatlarda iştirak edib və beynəlxalq təhlükəsizlik təşəbbüslərinə töhfə verib. Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafiya, enerji infrastrukturu və nəqliyyat imkanları onu Avropanın daha geniş təhlükəsizlik maraqları baxımından əhəmiyyətli tərəfdaş edir.

Xüsusilə Xəzər hövzəsi ilə Avropa arasında enerji və nəqliyyat əlaqələrinin qorunması, Şərq-Qərb dəhlizinin təhlükəsizliyi və regional sabitlik gələcək əməkdaşlığın əsas istiqamətləri ola bilər.

NATO-nun gələcəyi ilə bağlı müzakirələr bir həqiqəti ortaya qoyur: dünya dəyişir, təhlükələr dəyişir, müttəfiqlərin imkanları və prioritetləri də dəyişir. Ancaq təhlükəsizlik məsuliyyətinin bölüşdürülməsi ilə təhlükəsizlik təminatlarının zəiflədilməsi eyni şey deyil. Avropa bu fərqi düzgün müəyyənləşdirə bilməsə, öz müdafiəsini gücləndirmək istəyərkən mövcud təhlükəsizlik sisteminin əsaslarını sarsıda bilər.

Şəmsi QOCA

Həmçinin oxuyun

Ağır qəza:Ölənlər var

Azərbaycanda deputat qəzaya düşdü:Ölən var

Təhsilverənlərin etik davranış qaydalarına dəyişiklik edilib 

Səbinənin bıçaqlanmasının ŞOK TƏFƏRRÜATI  — Şahidlər danışır