Mənim Allaha yazığım gəlir  - ESSE

Bəzən insanın içində elə bir ağrı baş qaldırır ki, onu nə sözə çevirmək olur, nə də susmaqla sakitləşdirmək. O ağrı adamın ürəyində bir sual doğurur, sonra həmin sual böyüyüb bütün dünyanı tutur. Mənim də içimdə belə bir sual var: görəsən, Allahın halını soruşan varmı?

Bilirəm, bu sualı oxuyanların bəziləri təəccüblənəcək, bəziləri məni qınayacaq, bəlkə də kimlərsə bunu inancsızlıq sayacaq. Amma mən Allahı inkar etmək üçün deyil, insanın Allahla münasibəti haqqında düşünmək üçün bu sualı verirəm. Çünki insan bəzən özünü o qədər haqlı, o qədər məsum, o qədər günahsız hesab edir ki, hətta öz əməllərinin məsuliyyətini də göylərin üzərinə atır. Sonra da başına gələn hər bəlanın səbəbini Allahdan soruşur. Elə bil Allah insanın bütün səhvlərini düzəltmək, bütün günahlarını ört-basdır etmək, bütün tamahlarını təmin etmək üçün yaradılmış bir xidmətçidir.

Mənim Allaha yazığım gəlir. İnsanların dilində hər gün Allahın adı çəkilir, amma əməllərində Onun adı ilə uzlaşan nə qədər az şey var! Biri başqasının haqqını yeyir, sonra əllərini göyə açıb dua edir. Biri yetimin payını mənimsəyir, sonra məscidin qapısında gözə görünməyə çalışır. Biri bir insanın həyatını zəhərə çevirir, onun göz yaşlarına səbəb olur, sonra da özünü Allahın sevimli bəndəsi sayır. Sanki insan etdiyi pisliyin üstünə bir dua oxumaqla onu yaxşılığa çevirə bilər. Sanki Allahın mərhəməti insanın vicdansızlığına bəraət qazandırmaq üçün mövcuddur.

Mən düşünürəm ki, insanlığın ən böyük faciələrindən biri Allahın adını öz əməllərinə sipər etməsidir. İnsan öz tamahına din donu geyindirəndə, öz qəddarlığını müqəddəs sözlərlə bəzəyəndə, öz mənfəətini ilahi iradə kimi təqdim edəndə ortada qəribə bir mənzərə yaranır: Allahın adı ucaldılır, amma insan alçaldılır. Allahın adı ilə danışılır, amma insanın səsi eşidilmir. Allahın adına and içilir, amma Allahın yaratdığı bəndənin haqqı tapdalanır.

Bəs müharibələr? Bir-birini tanımayan insanlar bir-birini öldürür, şəhərlər xarabalığa çevrilir, analar övladlarının yolunu gözləyir, uşaqlar böyümədən qocalır. Hər tərəfdə dua edənlər var. Hər tərəfdə öz Allahına üz tutanlar var. Hər tərəfdə özünü haqlı sayanlar, öz qətliamına bəraət qazandıranlar, öz düşməninin ölümünü qələbə adlandıranlar var. Eyni göyün altında, eyni insan ağrısının içində hər kəs öz Tanrısının onun tərəfində olduğuna inanır. Bəs bu qədər insanın göz yaşları hansı tərəfin duasına yazılır? Bir ananın duası digər ananın fəryadından daha qiymətlidirmi? Bir uşağın həyatı hansı bayrağın altında doğulduğuna görə dəyişirmi?

Mən bu suallara cavab bildiyimi iddia etmirəm. Bəlkə də elə insanın faciəsi budur: özünü dünyanın hakimi hesab edir, amma dünyanın mənasını tam anlaya bilmir. Mən Allahın nə düşündüyünü, nə hiss etdiyini, insanın taleyinə necə baxdığını bilmirəm. Heç kəsin bildiyini də düşünmürəm. Amma bir şeyi görürəm: insan öz qəddarlığını izah etmək üçün Allahı çağıranda, mənə elə gəlir ki, o, əslində öz vicdanından qaçır.

Bəlkə də mənim Allaha yazığım gəlməsinin səbəbi elə budur. İnsanlar Onun adını o qədər öz aralarındakı mübahisələrə, düşmənçiliklərə, hakimiyyət savaşlarına, şəxsi mənafelərinə qatırlar ki, sanki Allahın da insanın yaratdığı bu çirkabın içində qalmasına razı olmurlar. Hərə Onu öz tərəfinə çəkmək istəyir. Hərə öz səhvinə haqq qazandırmaq üçün Onun adından istifadə edir. Birinin Allahı mərhəmətlidir, amma özü mərhəmətsizdir. Birinin Allahı ədalətlidir, amma özü ədalətsizliyin içində yaşayır. Birinin Allahı bütün insanları yaradıb, amma özü insanları dininə, dilinə, millətinə, mənsubiyyətinə görə bir-birindən aşağı tutur.

Bəzən fikirləşirəm, bəlkə insanın Allaha verə biləcəyi ən böyük əzab Onu daim öz çirkin əməllərinin şahidi və bəraətverəni kimi göstərməsidir. Əlbəttə, bu, mənim insan davranışları haqqında fəlsəfi düşüncəmdir; Allahın nə hiss etdiyini bildiyimi demirəm. Mən sadəcə insanın yaratdığı mənəvi mənzərəyə baxıram və öz-özümə sual verirəm: insan bu qədər haqsızlıq edə-edə necə olur ki, özünü Allahın qarşısında haqlı hesab edir?

Bir də dua məsələsi var. İnsanlar Allahdan çox şey istəyirlər. Biri var-dövlət istəyir, biri uzun ömür, biri düşməninin məğlubiyyətini, biri başqasının sahib olduğuna sahib olmağı. Hər kəsin istəyi var, hər kəsin bir dərdi, bir qorxusu, bir arzusu. Amma nə qədər insan dua edərkən özündən soruşur ki, mən başqasının həyatına nə gətirmişəm? Mən kimin yükünü yüngülləşdirmişəm? Mən hansı insanın qaranlıq günündə bir çıraq yandırmışam? Mənim varlığım kiminsə həyatını yaxşılaşdırıbmı?

Bəlkə də ən səmimi dua Allahdan nəsə istəməkdən əvvəl öz vicdanının qarşısında dayanmaqdır. Bəlkə dua yalnız əlləri göyə qaldırmaq deyil, başqasının haqqını qaytarmaqdır. Bəlkə ibadət yalnız müqəddəs sözləri təkrarlamaq deyil, insanın qəlbini qırmamaqdır. Bəlkə Allahı sevməyin ən sadə yolu Onun yaratdığı insana zülm etməməkdir.

Mən qocaldıqca, həyatın ağrılarını, itkilərini, insanın insana edə bildiyi haqsızlıqları düşündükcə, inancın özündən çox, inanc adı altında gizlənən riyakarlıq məni narahat edir. Çünki insanın Allahla münasibəti onun ən şəxsi, ən dərin məsələsidir. Heç kimin başqasının inancını ölçmək, kiminsə qəlbindəki həqiqəti tərəziyə qoymaq haqqı yoxdur. Amma bir insanın öz inancını başqasının haqqını tapdalamaq üçün istifadə etməsinə də susmaq olmur. Mənim etirazım duaya deyil, dua edib sonra zülm etməyədir. Mənim etirazım dinə deyil, dinin arxasında gizlənən ikiüzlülüyədir.

Və nəhayət, mənim Allaha yazığım gəlir, çünki insan bəzən Onu öz vicdanının yerinə qoyur. Özünün etməli olduğu yaxşılığı Allahdan gözləyir, özünün qarşısını almalı olduğu zülmün dayanmasını Allahdan istəyir, özünün qoruması gərəkən uşaqları qorumağı Allahın üzərinə buraxır. Sonra da bütün bunlar baş verməyəndə soruşur: Allah haradadır?

Bəlkə bu sualı verməzdən əvvəl bir dəfə də özümüzdən soruşaq: biz haradayıq? Haqsızlıq qarşısında susanda, güclünün qarşısında əyiləndə, zəifin haqqını müdafiə etməyəndə, başqasının dərdinə laqeyd qalanda biz harada oluruq? Allahın yoxluğundan şikayət edən insan öz mərhəmətinin yoxluğunu heç düşünürmü?

Mən bu yazını Allahı mühakimə etmək üçün yazmadım. Mənim belə bir iddiam da, iddiamı əsaslandıracaq biliyim də yoxdur. Mən insanı düşünməyə çağırıram. Bəlkə Allah haqqında söylədiyimiz ən böyük söz Onun adını çəkmək deyil, Onun adına sığınmadan yaxşı insan olmağa çalışmaqdır. Bəlkə göylərə ünvanladığımız ən səmimi dua yer üzündə bir insanın göz yaşını silməkdir. Bəlkə də insanın Allah qarşısında ən böyük məsuliyyəti özünü daim haqlı saymaqdan əl çəkməkdir.

Və yenə də bu düşüncələrin sonunda həmin cümləyə qayıdıram: mənim Allaha yazığım gəlir.

Yox, Allahın gücsüz olduğunu düşündüyüm üçün deyil. İnsan öz gücsüzlüyünü, öz tamahını, öz qorxaqlığını, öz qəddarlığını ört-basdır etmək üçün Onun adını qalxan etdiyinə görə. İnsan öz əli ilə yaratdığı cəhənnəmi göstərib, sonra da göylərdən niyə cənnət gəlmədiyini soruşduğuna görə.

Bəlkə də bir gün insan başa düşəcək ki, Allahdan mərhəmət istəyən əllər əvvəlcə başqasına zərbə vurmağı dayandırmalıdır. Ədalət istəyən dil əvvəlcə yalan danışmaqdan əl çəkməlidir. Sülh istəyən ürək əvvəlcə nifrəti böyütməməlidir.

O gün insanın duası da dəyişəcək.

Bəlkə onda Allahdan daha az şey istəyəcəyik, amma bir-birimizə daha çox şey verəcəyik.

Və bəlkə onda mənim də Allaha yazığım gəlməyəcək.

Çünki insan nəhayət Onun adını öz günahlarına bəraət qazandırmaq üçün deyil, öz vicdanını oyatmaq üçün xatırlamağı öyrənəcək.

Şəmsi QOCA

Həmçinin oxuyun

Nazirlər Kabineti yeni QƏRAR VERİB

Evlənməyi planlaşdıranlar bunu BİLMƏLİDİR: Mütəxəssislə MÜZAKİRƏ

Həmin Saziş TƏSDİQLƏNDİ  — Prezidentin FƏRMANI

Qar yağacaq - XƏBƏRDARLIQ