Biz o böyük qardaşı yetmiş il görmüşük, cənablar!  - Şəmsi Qoca YAZIR

Qardaşlıq başqa şeydir, müstəqil dövlətə ağıl öyrətmək, onun daxili işlərinə qarışmaq tamam başqa!

“Bir millət, iki dövlət!” Bu ifadəni Azərbaycanla Türkiyənin dostluğunu, qardaşlığını və ortaq taleyini ifadə edən ən qiymətli siyasi düsturlardan biri kimi qəbul etmişik. Bu sözlər bizim üçün adi diplomatik şüar deyil. Arxasında ortaq tarix, ortaq mədəniyyət, ağır günlərdə bir-birinə uzanan əllər, sevincimizi də, kədərimizi də bölüşən iki xalqın yaddaşı dayanır. Məhz buna görə Türkiyədən gələn hər sözə, hər münasibətə, hər siyasi açıqlamaya həssas yanaşırıq. Çünki qardaşdan gələn sözün çəkisi başqasının sözündən fərqli olur. Amma elə buna görə də qardaşdan gözləntimiz böyükdür: hörmət, anlayış, səmimiyyət və bərabərlik!

Son günlər Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının təmsilçiləri Leyla Şahin Usta və Muhammet Müfit Aydının Azərbaycan haqqında açıqlamalarını oxuyanda istər-istəməz bir sual yarandı: görəsən, qardaşlıqdan danışanlar qardaşlığın nə demək olduğunu həmişə düzgün anlayırlarmı? Azərbaycanla bağlı hər hansı mübahisədə dərhal hökm vermək, öz mövqeyini mübahisəsiz həqiqət kimi təqdim etmək, üstəlik, müstəqil bir dövlətə nə etməli olduğunu göstərmək hansı qardaşlıq anlayışına sığır?

Bəli, Azərbaycanda məktəbli geyimi ilə bağlı qərar müzakirə oluna bilər. Hər kəsin öz fikri ola bilər. Dini etiqad azadlığı, uşaqların təhsil hüququ, dünyəvi təhsil prinsipləri barədə mübahisə aparmaq da təbiidir. Biz özümüz də bu məsələlərin qanunlara, insan hüquqlarına və cəmiyyətin maraqlarına uyğun həll edilməsinin tərəfdarıyıq. Ancaq bir məsələni qəti şəkildə ayırmalıyıq: hər hansı qərarı tənqid etmək başqa şeydir, Azərbaycanın daxili məsələsində özünü hökm verən tərəf kimi aparmaq başqa!

Leyla Şahin Ustanın Azərbaycanı “bu yanlışdan” dönməyə çağırması, Muhammet Müfit Aydının isə ölkəmizi “qardaşlığın tələbini yerinə yetirməyə” səsləməsi məhz bu baxımdan suallar doğurur. Axı Azərbaycanın hansı qərarının doğru, hansının yanlış olduğunu müəyyənləşdirmək səlahiyyəti kimə məxsusdur? Türkiyəli siyasətçilərin fikirlərini ifadə etmək hüququ var. Amma həmin fikirlər nə vaxtdan Azərbaycan dövlətinə ünvanlanan göstərişə çevrilib? Qardaşlıq nə vaxtdan bir tərəfin danışdığı, digər tərəfin isə dinləməli olduğu münasibət formasına dönüb?

Mənim etirazım Türkiyədən kiminsə Azərbaycandakı bir qərarı bəyənməməsinə deyil. Mənim etirazım bəzən tənqidin həddini aşmasına, mürəkkəb məsələlərin araşdırılmadan hökmə çevrilməsinə və qardaşlıq adından siyasi təzyiq təsiri bağışlayan ifadələrin işlədilməsinədir. Biz Türkiyənin fikrinə qulaq asa bilərik, onun narahatlığını dinləyə bilərik, mübahisəli məsələləri müzakirə edə bilərik. Amma Azərbaycan öz qərarlarını hansısa xarici siyasi xadimin çağırışına görə deyil, öz qanunlarına, milli maraqlarına və xalqının iradəsinə əsasən qəbul etməlidir.

Bir də burada başqa bir sual var. *Niyə eyni meyarlar bütün ölkələrə eyni həssaslıqla tətbiq edilmir?*

Orta Asiya respublikalarında da dünyəvi dövlətçilik, milli qanunvericilik, dini geyim və təhsil qaydaları ilə bağlı özünəməxsus yanaşmalar mövcuddur. Məsələn, Tacikistan, Özbəkistan və Qazaxıstan dini geyim, dini təhsil və dövlətin dünyəvi xarakteri məsələlərində müxtəlif hüquqi çərçivələr tətbiq ediblər. Həmin ölkələrdəki konkret qaydalar bir-birindən fərqlənir və onları Azərbaycanın vəziyyəti ilə eyniləşdirmək doğru olmaz. Ancaq sualımız yenə də haqlıdır: əgər söhbət dini azadlıqdan, dünyəvilikdən və dövlətin təhsil siyasətindən gedirsə, niyə münasibət bildirənlər bütün ölkələrə eyni hüquqi və siyasi meyarla yanaşmırlar?

Niyə Azərbaycanla bağlı məsələ bəzən dərhal emosional kampaniyaya çevrilir, siyasi ittihamların, sərt çağırışların hədəfinə dönür? Niyə ölkəmizə münasibətdə bəzən elə danışılır ki, sanki Azərbaycanın öz dövlətçilik təcrübəsi, tarixi, hüquqi sistemi və qərar vermək səlahiyyəti yoxdur? Məgər Azərbaycan müstəqil dövlət deyilmi? Məgər bizim də özümüzə məxsus qanunlarımız, institutlarımız və milli maraqlarımız yoxdur?

Əlbəttə, bu sualları vermək üçün başqa ölkələrdəki bütün tətbiqlərin eyni olduğunu iddia etməyə ehtiyac yoxdur. Məsələ ayrı-ayrı ölkələrin qanunlarının eyniliyində deyil, münasibətdəki ardıcıllıqdadır. Əgər hansısa siyasətçi dini azadlıq məsələsində prinsipial mövqe tutursa, bu prinsip yalnız onun siyasi baxımdan yaxın və ya uzaq hesab etdiyi ölkələrə münasibətdə işləməməlidir. Hüquq prinsipləri dostluqdan, siyasi simpatiyadan və geosiyasi maraqlardan asılı olmamalıdır. Əks halda, prinsip deyilən şey seçmə münasibətin pərdəsinə çevrilir.

Amma məsələ bununla da bitmir. Mənə elə gəlir ki, bəzən Azərbaycana münasibətdə ortaya çıxan bu yuxarıdan aşağı danışıq tərzi bizi daha köhnə və ağrılı bir tarixi xatirəyə qaytarır.

Biz bu “böyük qardaş” münasibətini yetmiş il yaşamışıq!

Sovet hakimiyyəti dövründə bizə dəfələrlə başa salırdılar ki, böyük qardaş bilir, kiçik qardaş isə onun dediyini etməlidir. Mərkəz qərar verirdi, respublikalar icra edirdi. Milli maraqlarımızın, dilimizin, tariximizin və taleyimizin hansı həddə qorunacağına çox vaxt biz özümüz qərar verə bilmirdik. Bizə bərabərlikdən danışılırdı, amma münasibətlərin mahiyyətində çox vaxt tabelilik dayanırdı. Böyük qardaşın sözü qanun, kiçik qardaşın narazılığı isə arzuolunmaz səs sayılırdı.

Azərbaycan xalqı bu münasibətin nə demək olduğunu yaxşı bilir. Biz müstəqilliyi yalnız bayraq qaldırmaq, himn oxumaq və beynəlxalq təşkilatlarda təmsil olunmaq üçün qazanmadıq. Müstəqillik həm də öz taleyimiz haqqında özümüzün qərar verməyimiz deməkdir. Başqasının məsləhətini dinləmək, təcrübəsindən faydalanmaq olar. Amma başqasının iradəsinə tabe olmaq başqa şeydir.

İndi təsəvvür edin: yetmiş il “böyük qardaş” münasibətinin ağırlığını yaşamış bir xalqa yenidən hansısa məsələdə yuxarıdan aşağı danışılır. Üstəlik, bunu edənlər bizim ən yaxın qardaşlarımız saydığımız ölkənin siyasi təmsilçiləridir. Belə məqamda həssaslığımızı qəribə qarşılamaq olmaz. Bizim üçün məsələ yalnız məktəbli forması, hicab və ya bir deputatın paylaşımı deyil. Məsələ müstəqilliyimizə necə yanaşıldığıdır.

Biz Türkiyəni Rusiyanın yerinə qoymuruq, tarixi müqayisəni də eyniləşdirmə kimi təqdim etmirik. Türkiyə ilə Azərbaycan münasibətlərinin özünəməxsus tarixi, mahiyyəti və strateji əhəmiyyəti var. Amma tarixin bizə öyrətdiyi bir dərs var: qardaşlıq adı altında belə, heç bir dövlət digərinin üzərində üstünlük iddiası ilə çıxış etməməlidir. Bir vaxtlar “böyük qardaş”ın kim olduğunu, onunla münasibətlərin necə qurulduğunu görmüşük. Ona görə də bu gün kimsə qardaşlıqdan danışarkən özünü hökm verən tərəf, Azərbaycanı isə göstəriş gözləyən tərəf kimi təsəvvür edirsə, buna etiraz etmək bizim həm hüququmuzdur, həm də mənəvi məsuliyyətimiz.

Türkiyənin Azərbaycanın müstəqilliyinə verdiyi dəstəyi, çətin anlarımızda göstərdiyi həmrəyliyi heç kim inkar edə bilməz. Biz bunu unutmamışıq və unutmayacağıq. Elə buna görə də Türkiyədən gözləntimiz başqalarından fərqlidir. Biz istəyirik ki, Türkiyənin siyasi xadimləri Azərbaycan haqqında danışarkən bu münasibətlərin həssaslığını nəzərə alsınlar. Qardaşın sözü ürəkdən gəlməli, qardaşın narahatlığı hörmətlə ifadə olunmalıdır. Qardaşlıq siyasi üstünlük nümayiş etdirmək vasitəsinə çevrilməməlidir.

Azərbaycanın da səhvləri ola bilər. Biz heç vaxt iddia etmirik ki, dövlətimizin qəbul etdiyi hər qərar müzakirədən kənardır. Əksinə, müstəqil dövlət olmaq həm də öz qərarlarımızın nəticələrinə görə məsuliyyət daşımaqdır. Qərarlarımızı tənqid edənlərə qapımızı bağlamırıq. Ancaq tənqid faktlara söykənməli, hüquqi əsaslarla aparılmalı və qarşı tərəfin bərabərhüquqlu statusuna hörmət etməlidir. Dostluq naminə həqiqəti gizlətmək lazım deyil, amma dostluq naminə danışarkən həqiqəti araşdırmadan hökm vermək də olmaz.

Ən əsası, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər ayrı-ayrı siyasətçilərin emosional açıqlamalarından daha böyükdür. Bu münasibətləri qorumaq üçün hər kəs öz sözünün məsuliyyətini anlamalıdır. Bir deputatın sosial şəbəkə paylaşımı iki xalqın qardaşlığının ölçüsü deyil. Eyni zamanda, həmin paylaşımın yaratdığı sualları dilə gətirmək də Türkiyəyə düşmənçilik deyil. Əksinə, səmimi dostluq qarşılıqlı iradları dinləməyi, yanlış anlaşılmaları aradan qaldırmağı və bir-birinin müstəqilliyinə hörmət etməyi tələb edir.

Mən bir daha soruşuram: məgər qardaşlıq budurmu? Bir ölkənin siyasi nümayəndəsi digər ölkənin daxili məsələsi haqqında danışarkən öz mövqeyini mübahisəsiz həqiqət kimi təqdim etsin, üstəlik, həmin ölkəyə nə etməli olduğunu göstərsin? Məgər qardaşlıq birinin əmr verməsi, digərinin isə minnətdarlıqla baş əyməsi deməkdir?

Xeyr, qardaşlıq bu deyil!

Qardaşlıq bərabərlikdir. Qardaşlıq qarşılıqlı hörmətdir. Qardaşlıq bir-birinin ağrısını anlamaq, amma bir-birinin iradəsinə sahib çıxmağa çalışmamaqdır. Qardaşlıq lazım gələndə irad bildirmək, amma heç vaxt özünü digərindən üstün tutmamaqdır.

Azərbaycan Türkiyənin qardaşıdır, kiçik qardaşı, himayəyə möhtac qardaşı, göstəriş gözləyən qardaşı deyil. Azərbaycan öz tarixi, öz dövlətçiliyi, öz iradəsi olan müstəqil dövlətdir. Türkiyə də bizim üçün məhz belə bir bərabərhüquqlu qardaş olaraq qiymətlidir.

Biz yetmiş il böyük qardaşın kölgəsində yaşamağın nə demək olduğunu görmüşük. Müstəqilliyimizi də elə buna görə qiymətləndiririk. İndi heç kimdən yeni bir “böyük qardaş” rolu gözləmirik. Bizim qardaşa ehtiyacımız var, ağıl öyrədən ağaya yox!

Qardaş Türkiyəyə sözümüz də budur: gəlin, qardaşlığımızı qoruyaq. Amma onu qorumağın yolu bir-birimizə hökm verməkdən deyil, bir-birimizin müstəqilliyinə hörmət etməkdən keçir.

Şəmsi Qoca

Həmçinin oxuyun

Əli Əsədovdan yeni QƏRAR:TƏSDİQLƏNDİ

Baş nazir mühüm QƏRAR İMZALADI

Sahil Babayev mühüm məlumatı AÇIQLADI

Ermənistan azan çobanı Azərbaycana qaytarır - Kimliyi açıqlandı