Prezidentin Türkmənistan səfəri: Azərbaycanın regional nüfuzu və strateji mövqeyi möhkəmlənir - TƏHLİL

SİYASƏT

09.10.2026, 17:23

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 8–9-da Türkmənistana işgüzar səfəri çərçivəsində iştirak etdiyi yüksəksəviyyəli görüşlər, çıxışlar və əldə olunan razılaşmalar Azərbaycanın beynəlxalq və regional proseslərdə artan rolunu bir daha gündəmə gətirib.

Çoxşaxəli diplomatiya

Azərbaycan Prezidentinin səfər proqramında Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşü, MDB Dövlət Başçıları Şurasının iclası, Türkmənistan Prezidenti ilə ikitərəfli görüş və Xəzər Ekoloji Sammiti kimi mühüm tədbirlərin yer alması ölkəmizin xarici siyasətinin çoxşaxəli xarakterini nümayiş etdirir.

Bu tədbirlərin hər biri ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə əhəmiyyət daşısa da, onları birləşdirən ümumi xətt Azərbaycanın regional əməkdaşlığın genişləndirilməsinə, nəqliyyat və enerji bağlantılarının inkişafına, siyasi dialoqun gücləndirilməsinə və ortaq problemlərin həllinə verdiyi töhfədir. Bakı regional proseslərdə yalnız iştirakçı kimi çıxış etmir, eyni zamanda, müxtəlif coğrafiyaları birləşdirən iqtisadi və siyasi əlaqələrin inkişafına çalışır.

Səfərin əhəmiyyətini artıran əsas məqamlardan biri Azərbaycanın həm Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığını dərinləşdirməsi, həm də MDB çərçivəsində fəal iştirakını davam etdirməsidir. Xəzər dənizinin ekoloji problemlərinin regional gündəliyə çıxarılması isə ölkəmizin iqtisadi və siyasi maraqlarla yanaşı, uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizlik məsələlərinə də diqqət yetirdiyini göstərir.

MDB məkanında praqmatik əməkdaşlıq və yeni imkanlar

MDB Azərbaycan üçün üzv dövlətlər arasında siyasi dialoqun saxlanılması, iqtisadi-ticarət münasibətlərinin genişləndirilməsi və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından əhəmiyyətli platformalardan biridir. Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşıda keçirilən MDB Dövlət Başçıları Şurasının məhdud və geniş tərkibli iclaslarında iştirakı Azərbaycanın bu formatda milli maraqlara əsaslanan, müstəqil və praqmatik siyasətini davam etdirdiyini göstərir.

Dövlət başçısı çıxışında MDB-nin 35 illik fəaliyyətinə toxunaraq təşkilatın siyasi dialoq, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq və dövlətlərarası əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu yanaşma Azərbaycanın regional əməkdaşlığa münasibətini ifadə edir: müxtəlif çoxtərəfli platformalarda iştirak ölkənin suveren qərarvermə prinsipinə və milli maraqlarına uyğun şəkildə həyata keçirilir.

Səfərin mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın 2027-ci ildə MDB-də həmsədrlik edəcəyinə dair qərarın dəstəklənməsi olub. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın 2028-ci ildə təşkilata sədrlik etməyə və həmin ilin payızında MDB Dövlət Başçıları Şurasının növbəti iclasını keçirməyə hazır olduğunu da bildirib. Bu qərarlar ölkəmizin təşkilat daxilində üzərinə götürdüyü məsuliyyətin artması və regional dialoqda fəallığının davam etməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanın MDB çərçivəsindəki fəaliyyəti yalnız siyasi görüşlərlə məhdudlaşmır. Humanitar əlaqələr, idman, mədəniyyət və nəqliyyat əməkdaşlığı da bu münasibətlərin mühüm istiqamətləridir. Laçının MDB-nin Mədəniyyət Paytaxtı elan edilməsi və Azərbaycanda III MDB Oyunlarının keçirilməsi ölkəmizin təşkilat daxilində humanitar əlaqələrin inkişafına verdiyi töhfənin nümunələridir.

Dövlətimizin başçısının çıxışında nəqliyyat məsələlərinə xüsusi yer ayırması da təsadüfi deyil. 2026-cı ilin birinci yarısında Azərbaycan ərazisindən tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faiz artaraq təxminən 8 milyon tona çatıb. Orta müddətli hədəf Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərinin hər birində tranzit yükdaşımaların həcmini 15 milyon tona çatdırmaqdır. Bu məqsəd ölkənin nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi ilə yanaşı, Azərbaycanın regional iqtisadi əlaqələrdəki əhəmiyyətini də artırır.

Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətlərində yeni mərhələ

Səfərin ən mühüm siyasi hadisələrindən biri Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşündə ölkəmizin tamhüquqlu iştirakıdır. 2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə keçirilmiş 7-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu qoşulması barədə qəbul edilən qərar yeni regional əməkdaşlıq mərhələsinin əsasını qoyub. 2026-cı il oktyabrın 8-də Türkmənbaşıda keçirilən görüş isə Azərbaycanın artıq bu formatın tamhüquqlu iştirakçısı kimi fəaliyyət göstərdiyini təsdiqləyib.

Bu qərarın əhəmiyyəti yalnız diplomatik statusun dəyişməsi ilə məhdudlaşmır. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar əlaqələrin daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaranır. Xəzər dənizi ilə ayrılan, lakin ortaq iqtisadi maraqlar və tarixi-mədəni yaxınlıqla birləşən dövlətlərin əməkdaşlığı regionun beynəlxalq əlaqələr sistemində rolunu gücləndirə bilər.

Prezident İlham Əliyev Məşvərət Görüşündə çıxışında Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu qoşulmasına verilən dəstəyə görə həmkarlarına təşəkkür edib. Dövlətimizin başçısı Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında siyasi münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu, ticarət-iqtisadi əməkdaşlığın genişləndiyini, qarşılıqlı investisiyaların və birgə layihələrin artdığını vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb, region ölkələrinin kapitalı ilə yaradılmış 400-dən artıq şirkət Azərbaycanda fəaliyyət göstərir.

Bu göstəricilər əməkdaşlığın artıq siyasi dialoq çərçivəsindən kənara çıxaraq iqtisadi məzmun qazandığını göstərir. Növbəti mərhələdə əsas məsələ ticarət dövriyyəsinin artırılması ilə yanaşı, birgə istehsal müəssisələrinin yaradılması, sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi və regional məhsulların üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxarılmasıdır.

Məşvərət formatında qəbul edilən birgə bəyanat və normativ sənədlərlə bağlı qərar da əməkdaşlığın institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Beləliklə, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətləri ayrı-ayrı ikitərəfli əlaqələr toplusundan daha geniş regional əməkdaşlıq sisteminə çevrilmək imkanı qazanır.

Orta Dəhliz və Azərbaycanın Avrasiya nəqliyyat xəritəsində rolu

Azərbaycanın regional mövqeyinin möhkəmlənməsində coğrafi amillə yanaşı, uzun illər ərzində yaradılmış nəqliyyat infrastrukturu da mühüm rol oynayır. Ölkəmiz Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən marşrutların kəsişməsində yerləşir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolları, avtomobil magistralları, hava limanları və digər logistika imkanları Azərbaycanın tranzit potensialını artırır.

Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında daşımaların genişlənməsi fonunda Orta Dəhlizin əhəmiyyəti daha da artır. Bu marşrutun səmərəliliyi təkcə Azərbaycanın infrastrukturundan deyil, Xəzərin hər iki sahilində limanların, dəmir yollarının və logistika mərkəzlərinin uzlaşdırılmış fəaliyyətindən də asılıdır. Buna görə də Azərbaycan–Mərkəzi Asiya əməkdaşlığının genişlənməsi nəqliyyat bağlantılarının inkişafına birbaşa təsir göstərə bilər.

Prezident İlham Əliyevin Məşvərət Görüşündə bildirdiyinə görə, ötən il Orta Dəhliz üzrə tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faizdən çox artıb, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə əlavə olaraq təxminən 20 faizlik artım qeydə alınıb. Dövlətimizin başçısı həmçinin Xəzərin hər iki sahilində nəqliyyat infrastrukturunun inkişafının Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanı və daha geniş beynəlxalq bazarları birləşdirmək üçün vacibliyini vurğulayıb.

Bu istiqamətdə əməkdaşlığın digər mühüm elementi rəqəmsal bağlantılardır. Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik kabellərin çəkilməsi üzrə işlər və “Digital Silk Way” layihəsi regionun rəqəmsal inteqrasiyasını gücləndirmək məqsədi daşıyır. Beləliklə, Azərbaycan yalnız fiziki yükdaşımaların deyil, məlumat və rəqəmsal xidmət axınlarının da mühüm qovşağına çevrilmək imkanına malikdir.

Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, sərhəd-keçid məntəqələrinin imkanlarının artırılması, rəqəmsal sənədləşmənin tətbiqi və tarif siyasətinin uzlaşdırılması vacibdir. Bu tədbirlər daşımaların sürətini artırmaqla yanaşı, marşrutun beynəlxalq şirkətlər üçün cəlbediciliyini də yüksəldə bilər.

Enerji təhlükəsizliyi və yaşıl enerji əməkdaşlığı

Azərbaycanın Avrasiya məkanındakı mövqeyini gücləndirən digər istiqamət enerji əməkdaşlığıdır. Ölkəmiz həm öz enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji ixracı üçün tranzit imkanlarının təmin edilməsində iştirak edir.

Prezident İlham Əliyev Məşvərət Görüşündə Türkmənistan və Qazaxıstandan neftin Azərbaycan ərazisi vasitəsilə daşındığını və bu həcmlərin artmaqda davam etdiyini qeyd edib. Bu əməkdaşlıq Xəzərin enerji bağlantılarındakı rolunu gücləndirməklə yanaşı, region ölkələrinin ixrac marşrutlarını şaxələndirməsinə də imkan yaradır.

Bununla yanaşı, enerji əməkdaşlığının perspektivi ənənəvi resursların daşınması ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində görülən işlər bərpaolunan enerji sahəsində yeni imkanlar açır. Bu istiqamətdə layihələrin reallaşdırılması enerji sistemlərinin əlaqələndirilməsini, ötürücü infrastrukturun inkişafını və uzunmüddətli investisiyaları tələb edir.

Beləliklə, Azərbaycan regional enerji təhlükəsizliyinə həm mövcud infrastruktur, həm də yeni enerji texnologiyaları vasitəsilə töhfə verməyə çalışır. Ənənəvi enerji marşrutlarının yaşıl enerji təşəbbüsləri ilə tamamlanması ölkəmizin regional iqtisadi əlaqələrdəki rolunu daha da genişləndirə bilər.

Xəzər dənizi: ortaq ekoloji məsuliyyət və strateji təhlükəsizlik

Türkmənistan səfəri çərçivəsində Xəzər Ekoloji Sammitini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Prezident İlham Əliyevin bu tədbirdə iştirakı, çıxışı və mesajları Xəzərin qorunmasının Azərbaycanın regional gündəliyində mühüm yer tutduğunu göstərir. Xəzər dənizi sahilyanı dövlətlər üçün yalnız təbii sərvət mənbəyi deyil, həm də nəqliyyat, ticarət, enerji və ekoloji təhlükəsizlik baxımından ortaq strateji məkandır.

Dənizin su səviyyəsinin azalması son illərdə ciddi narahatlıq doğuran problemlərdən birinə çevrilib. Sahil xəttinin geri çəkilməsi, dayazlaşma, liman və gəmiçilik infrastrukturuna təsirlər, biomüxtəliflik üçün yaranan risklər bütün Xəzəryanı dövlətlərin maraqlarına toxunur. Bu problemin həlli üçün ayrı-ayrı ölkələrin tədbirləri kifayət etmir; ortaq elmi araşdırmalar, məlumat mübadiləsi və razılaşdırılmış fəaliyyət mexanizmləri tələb olunur.

Azərbaycan Prezidenti hələ 2022-ci ildə Aşqabadda keçirilmiş Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında su səviyyəsinin azalması məsələsini gündəmə gətirmiş və bu problemin araşdırılması üçün xüsusi işçi qrupunun yaradılması təşəbbüsünü irəli sürmüşdü. 2026-cı ildə Türkmənbaşıda keçirilən sammitin yekununda beştərəfli Komissiyanın yaradılması barədə qərarın qəbul edilməsi problemin regional səviyyədə institusional müstəviyə keçirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Komissiyanın ilk iclasının 2027-ci ilin birinci yarısında Azərbaycanda keçirilməsi planlaşdırılır.

Xəzərin dayazlaşmasının səbəbləri arasında iqlim dəyişmələri, temperaturun yüksəlməsi və buxarlanma ilə yanaşı, çay axınlarının dəyişməsi və insan fəaliyyətinin təsirləri də araşdırılmalıdır. Xəzərə daxil olan çay sularının təxminən 80 faizinin Volqa çayının payına düşməsi həmin hövzədə su ehtiyatlarının idarə olunmasını xüsusi əhəmiyyətli edir. Volqa üzərində su anbarlarının fəaliyyəti, suvarma və sənaye məqsədilə su götürülməsi kimi amillərin Xəzərə çatan suyun həcminə təsiri elmi əsaslarla qiymətləndirilməlidir. Bununla yanaşı, problemin bütün səbəblərini yalnız bir amillə izah etmək düzgün olmazdı.

Xəzərin qorunması regional əməkdaşlığın praktiki sınaqlarından biridir. Beştərəfli Komissiyanın fəaliyyəti su balansının monitorinqi, elmi məlumatların müqayisəsi, antropogen təsirlərin qiymətləndirilməsi və birgə tədbirlərin hazırlanması üçün imkan yaratmalıdır. Bu mexanizmin real nəticə verməsi Xəzəryanı dövlətlərin siyasi razılaşmaları konkret fəaliyyət planlarına çevirməsindən asılı olacaq.

Azərbaycan–Türkmənistan münasibətləri və regional dialoq

Səfər çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan Prezidenti Serdar Berdiməhəmmədovla görüşü ikitərəfli münasibətlərin inkişafı baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Görüşdə iki ölkə arasında dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin dinamik inkişafı, yüksəksəviyyəli təmasların intensivliyi və əməkdaşlığın genişləndirilməsi imkanları qeyd olunub. Ötən ildən bəri iki ölkə arasında beş yüksəksəviyyəli səfərin baş tutması siyasi dialoqun fəallığından xəbər verir .

Azərbaycan və Türkmənistanın Xəzərin iki sahilində yerləşməsi nəqliyyat, tranzit, enerji və ticarət sahələrində əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyətli edir. İkitərəfli münasibətlərin inkişafı Orta Dəhlizin səmərəliliyinin yüksəldilməsi, limanlar arasında əlaqələrin gücləndirilməsi və enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Səfər zamanı İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşün keçirilməsi də Azərbaycanın regional dialoqu müxtəlif istiqamətlərdə davam etdirdiyini göstərir. Xəzər hövzəsində təhlükəsizlik, nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri sahilyanı dövlətlər arasında müntəzəm siyasi təmasların vacibliyini artırır.

Regional sülh və Azərbaycanın müstəqil xarici siyasəti

Azərbaycanın regional əməkdaşlıq siyasətinin əsas şərtlərindən biri dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və qarşılıqlı hörmət prinsipinə əsaslanan münasibətlərin inkişafıdır. Cənubi Qafqazda sülhün möhkəmlənməsi, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında əməkdaşlığın da perspektivlərini artırır.

Azərbaycanın müxtəlif çoxtərəfli platformalarda iştirakı bir-birini istisna edən seçimlər deyil, milli maraqlara uyğun qurulan çoxşaxəli xarici siyasətin istiqamətləridir. MDB çərçivəsində dialoq, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə strateji tərəfdaşlıq, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq və Xəzər hövzəsində ortaq ekoloji təşəbbüslər bu siyasətin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.

Bu formatların hər birində məqsəd əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək, ölkənin iqtisadi və diplomatik əlaqələrini şaxələndirmək, regional sabitliyə və qarşılıqlı faydalı münasibətlərə töhfə verməkdir.

Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri Azərbaycanın regional diplomatiyasının bir neçə mühüm istiqamətini vahid gündəmdə birləşdirib. Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə tamhüquqlu əməkdaşlıq, MDB çərçivəsində həmsədrlik və gələcək sədrlik perspektivləri, Orta Dəhlizin inkişafı, enerji bağlantılarının genişləndirilməsi və Xəzərin ekoloji problemlərinin həlli ölkəmizin regional proseslərdəki iştirakının əhatəsini nümayiş etdirir.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə mövcud diplomatik imkanları uzunmüddətli nəticələrə çevirmək, Avrasiya nəqliyyat və enerji bağlantılarındakı rolunu gücləndirmək, Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi inteqrasiyanı dərinləşdirmək və Xəzərin qorunması istiqamətində regional əməkdaşlığa töhfə verməkdir. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistan səfəri məhz bu çoxşaxəli gündəliyin əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarıb. Azərbaycan Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə regional gündəliyin formalaşdırılmasında, yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaradılmasında və Avrasiya məkanında sülhün, sabitliyin və davamlı inkişafın təşviqində fəal rolunu davam etdirir.

Həmçinin oxuyun