Krediti olanlara mühüm xəbər: Faizlər nə zaman düşəcək?

HÜQUQ

138

07.10.2026, 12:37

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Abunə ol

Banklarda 6,3 milyard manatlıq izafi vəsait: Kredit faizləri niyə hələ də aşağı düşmür? – EKSPERTLƏR AÇIQLADI

Azərbaycanın bank sektorunda izafi, yəni bankların sərəncamında olub hazırda kreditləşməyə və digər aktiv əməliyyatlara tam şəkildə yönəldilməyən vəsaitlərin həcmi 6,3 milyard manata çatıb. Mərkəzi Bankın açıqladığı göstəriciyə əsasən, bu rəqəm ötən ilin dekabr ayı ilə müqayisədə 2,2 dəfə artıb.

Bank sektorunda likvid vəsaitlərin bu qədər əhəmiyyətli həcmdə artması ilk baxışdan kredit bazarı üçün müsbət siqnal kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki bankların əlində kifayət qədər vəsait olduqda onların daha çox kredit vermək, müştəri bazasını genişləndirmək və kredit məhsulları üzrə daha rəqabətli şərtlər təklif etmək imkanlarının artacağı gözlənilir. Lakin reallıqda banklarda vəsaitin çoxalması heç də avtomatik olaraq kredit faizlərinin aşağı düşməsi ilə nəticələnmir.

Məhz buna görə də hazırda həm kredit götürmək istəyən vətəndaşları, həm də əmanətçiləri düşündürən suallar artır. Bankların əlində milyardlarla manatlıq izafi vəsait varsa, nə üçün kreditlər hələ də yüksək faizlə təklif olunur? Bu vəsait kredit bazarına nə zaman və hansı formada təsir göstərə bilər? Kredit faizlərinin aşağı düşməsi üçün daha nə baş verməlidir? Digər tərəfdən, banklarda likvidliyin artması əmanət sahibləri üçün nə vəd edir?

Mövzu Mərkəzi Bankın son faiz qərarından sonra daha da aktuallaşıb. Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini 6,5 faiz səviyyəsində saxlayıb. Faiz dəhlizinin yuxarı həddi də dəyişdirilməyərək 7,5 faiz olaraq qalıb. Dəyişiklik isə faiz dəhlizinin aşağı həddində edilib. Aşağı hədd 0,5 faiz bəndi azaldılaraq 5 faizə endirilib.

Bu qərar ilk növbədə pul bazarındakı şərtlər baxımından əhəmiyyət daşısa da, adi vətəndaş üçün əsas məsələ onun gündəlik maliyyə həyatına necə təsir edəcəyidir. Xüsusilə də istehlak krediti, avtomobil krediti, biznes krediti və digər borclanma imkanlarından istifadə edən vətəndaşlar uçot dərəcəsindəki qərarların bankların təklif etdiyi faizlərə nə vaxt və hansı həcmdə yansıyacağını gözləyirlər.

Mövzu ilə bağlı Oxu24.com-a açıqlama verən vəkil Əkrəm Həsənov bildirib ki, hazırkı vəziyyətdə kredit faizlərinin yaxın zamanda əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşəcəyini gözləmək çətindir.

Ekspertin sözlərinə görə, faiz dərəcəsinin sabit saxlanıldığı, eyni zamanda problemli kreditlərin artdığı bir şəraitdə bankların kredit faizlərini azaltması üçün ciddi əsasların formalaşması asan deyil. Çünki bank üçün kredit vermək yalnız sərəncamda olan vəsaitin həcmi ilə bağlı məsələ deyil. Bank ilk növbədə verdiyi kreditin geri qaytarılacağına əmin olmalıdır.

Əkrəm Həsənovun fikrincə, bazarda kredit risklərinin yüksək olması bankların faiz siyasətinə birbaşa təsir göstərir. Kreditin geri qaytarılmaması ehtimalı artdıqca bankın həmin kreditdən yarana biləcək potensial itkiləri kompensasiya etmək ehtiyacı da yüksəlir. Bu isə nəticədə kredit faizlərinin aşağı salınmasını çətinləşdirən amillərdən birinə çevrilir.

Ekspert həmçinin bankların maliyyələşmə mənbələrinə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda bankların əksəriyyətinin əsas maliyyə mənbəyi Mərkəzi Bankdan əldə edilən vəsaitlər deyil. Banklar böyük ölçüdə vətəndaşların və şirkətlərin yerləşdirdiyi əmanətlər hesabına maliyyələşirlər.

Bu məqam kredit faizlərinin formalaşmasını başa düşmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bank vətəndaşın əmanətini qəbul edərkən həmin vəsaitə müəyyən faiz ödəyir. Daha sonra həmin resursu kredit şəklində müştəriyə təqdim edir. Buna görə də bankın kreditdən əldə etdiyi gəlir yalnız öz mənfəətini deyil, eyni zamanda əmanətçiyə ödədiyi faizi, əməliyyat xərclərini, riskləri və digər məsrəfləri də nəzərə almalıdır.

Əkrəm Həsənov vurğulayıb ki, vətəndaşlar əmanətlərini banka yerləşdirərkən aşağı faizlə kifayətlənmək istəmirlər. Bu isə bankların vəsait cəlb etmək üçün müəyyən faiz ödəməsinə səbəb olur. Nəticədə depozitlər üzrə faizlərin yüksək qalması kreditlərin də daha ucuz maliyyələşdirilməsinə maneə yarada bilər.

Bu baxımdan bank sektorunda izafi vəsaitlərin artması başqa bir prosesə – depozit faizlərinin dəyişməsinə də yol aça bilər. Bankların artıq kifayət qədər vəsaiti olduqda yeni vəsait cəlb etmək üçün əvvəlki qədər yüksək faiz təklif etməyə ehtiyacları azala bilər.

Məsələn, bankın kredit vermək və digər əməliyyatları maliyyələşdirmək üçün kifayət qədər sərbəst vəsaiti varsa, əlavə depozit cəlb etmək məqsədilə yüksək faiz təklif etmək onun üçün əvvəlki qədər vacib olmaya bilər. Bu isə bazarda əmanət faizlərinin tədricən aşağı düşməsi ehtimalını artırır.

İqtisadçı Rəşad Həsənov da Mərkəzi Bankın qərarının banklara təsirinin eyni olmayacağını bildirib. Onun sözlərinə görə, xüsusilə likvidlik səviyyəsi yüksək olan banklarda faiz dəhlizinin aşağı həddindəki 0,5 faiz bəndi azalmanın təsiri daha ciddi şəkildə hiss oluna bilər.

İqtisadçı qeyd edib ki, bəzi banklarda bu qərarın ötürmə səviyyəsi 0,8-1 faiz bəndinə qədər yüksələ bilər. Lakin likvidlik səviyyəsi nisbətən aşağı olan banklarda təsirin daha zəif olması gözlənilir. Bu banklarda depozit faizlərinin təxminən 0,2-0,3 faiz bəndi aşağı düşməsi proqnozlaşdırılır.

Rəşad Həsənovun fikrincə, proses bununla yekunlaşmaya bilər. Əgər bank sektorunda yüksək likvidlik orta və uzunmüddətli dövrdə də davam edərsə, faizlərdəki dəyişikliklər tədricən kredit bazarına da ötürülə bilər.

Bu isə o deməkdir ki, kredit faizlərində mümkün ucuzlaşma bir anda baş verməyə bilər. Əvvəlcə bankların maliyyə resurslarına olan tələbatı, daha sonra depozit bazarında faizlər və yalnız bundan sonra kredit məhsullarının qiymətləri dəyişə bilər.

Hazırda isə bankların istehlak kreditləri üzrə təkliflərində nəzərəçarpacaq kəskin ucuzlaşma müşahidə olunmur. Aparılan araşdırmaya əsasən, bir sıra bankların açıq təkliflərində istehlak kreditləri üzrə faizlər 8,9 faizdən başlayır. Lakin burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, reklamda göstərilən “8,9 faizdən başlayan” ifadəsi bütün vətəndaşların həmin faizlə kredit götürə biləcəyi anlamına gəlmir.

Bankların tətbiq etdiyi faiz dərəcəsi konkret müştərinin maliyyə vəziyyətinə və kredit riskinə görə dəyişə bilər. Vətəndaşın rəsmi gəliri, iş yeri, əvvəlki kredit öhdəlikləri, kredit tarixçəsi, götürmək istədiyi məbləğ və kreditin müddəti kimi faktorlar bankın yekun şərtlərinə təsir göstərə bilər.

Bundan başqa, kreditin növü və təminatın olub-olmaması da mühüm amillər sırasındadır. Təminatlı kreditlərlə təminatsız istehlak kreditlərinin risk səviyyəsi eyni olmadığı üçün onların faizləri də fərqli ola bilər. Bankın müştərini hansı risk kateqoriyasına aid etməsi də son nəticədə kreditin qiymətinə təsir göstərir.

Qısa müddətli kreditlər üzrə daha aşağı faiz təkliflərinin olması da mümkündür. Lakin vətəndaş yalnız reklam olunan nominal faiz göstəricisinə əsaslanaraq qərar verməməlidir. Kredit götürərkən ümumi geri ödəniləcək məbləğ, komissiyalar, sığorta və müqavilədə nəzərdə tutulan digər ödənişlər də nəzərə alınmalıdır.

Mütəxəssislərin fikrincə, banklarda izafi vəsaitlərin artmasının kredit bazarına təsiri üçün müəyyən zaman tələb olunur. Bank sektorunda likvidliyin yüksəlməsi əvvəlcə bankların öz maliyyələşmə ehtiyaclarına təsir edə, daha sonra depozit faizlərində dəyişiklik yarada və yalnız bundan sonra kredit faizlərinə müəyyən təzyiq göstərə bilər.

Burada banklar arasında rəqabətin səviyyəsi də mühüm rol oynayır. Əgər bankların əlində kifayət qədər vəsait varsa və eyni zamanda kredit müştərilərinin sayı artmırsa, banklar daha çox müştəri cəlb etmək üçün kredit şərtlərini yumşaltmağa və faizləri aşağı salmağa maraqlı ola bilərlər. Əksinə, kredit risklərinin yüksək qalması və problemli kreditlərin artması bankların daha ehtiyatlı siyasət yürütməsinə səbəb ola bilər.

Bu baxımdan 6,3 milyard manatlıq izafi vəsaitin mövcudluğu təkbaşına kredit faizlərinin aşağı düşməsi üçün kifayət etmir. Əsas məsələ həmin vəsaitin banklar tərəfindən hansı şərtlərlə və hansı istiqamətlərdə istifadə olunacağıdır.

Digər tərəfdən, bankların sərəncamında vəsaitin çoxalması əmanətçilər üçün də müəyyən dəyişikliklər yarada bilər. Bankların əlavə maliyyə resurslarına ehtiyacı azaldıqca yeni depozitlər üzrə daha yüksək faiz təklif etmək marağı zəifləyə bilər. Bu səbəbdən orta müddətdə əmanət faizlərində də müəyyən azalma ehtimalı yaranır.

Lakin bu proses bütün banklarda eyni vaxtda və eyni həcmdə baş verməyə bilər. Likvidlik səviyyəsi, depozit portfelinin strukturu, kredit tələbi və maliyyə strategiyası bankdan banka fərqlənir. Buna görə də bir bankda depozit faizləri daha sürətlə dəyişə bildiyi halda, digərində faizlərin uzun müddət sabit qalması mümkündür.

Kredit götürmək istəyən vətəndaşlar üçün isə hazırda əsas gözlənti faizlərin nə zaman real şəkildə aşağı düşəcəyidir. Ekspertlərin yanaşmasından görünür ki, bunun üçün yalnız Mərkəzi Bankın faiz qərarlarına deyil, bütövlükdə bank sektorunda maliyyələşmə və risk mühitinə baxmaq lazımdır.

Əgər yüksək likvidlik davamlı xarakter alarsa, bankların maliyyə resurslarına çıxışı ucuzlaşarsa, depozit faizləri aşağı düşərsə, problemli kreditlərin artımı zəifləyərsə və banklar arasında rəqabət güclənərsə, bu amillərin məcmusu kredit faizlərinin də aşağı düşməsinə şərait yarada bilər.

Hazırkı mərhələdə isə Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsini 6,5 faizdə saxlaması kredit bazarında kəskin dəyişiklik üçün birbaşa siqnal vermir. Faiz dəhlizinin aşağı həddinin 5 faizə endirilməsi müəyyən yumşalma istiqaməti kimi qiymətləndirilə bilsə də, bunun kommersiya banklarının müştərilərə təqdim etdiyi kredit faizlərinə tam və dərhal ötürülməsi gözlənilmir.

Başqa sözlə, banklarda 6,3 milyard manatlıq izafi vəsaitin olması kredit faizlərinin dərhal ucuzlaşacağı anlamına gəlmir. Bu vəsaitin kredit bazarına təsiri tədricən formalaşa bilər. İlk mərhələdə depozit faizlərində, daha sonrakı mərhələdə isə kredit məhsullarının şərtlərində dəyişikliklərin baş verməsi mümkündür.

Beləliklə, vətəndaşların “Kredit faizləri nə vaxt düşəcək?” sualına hazırda dəqiq tarix demək mümkün deyil. Lakin bank sektorunda yüksək likvidliyin davamlı olması və maliyyələşmə xərclərinin azalması halında orta və uzunmüddətli perspektivdə kredit faizlərinin aşağı düşməsi üçün daha əlverişli şərait yarana bilər. Hazırda isə bu prosesin mərhələli və bankların fərdi maliyyə imkanlarından asılı şəkildə baş verməsi daha real görünür.

Hazırladı: Turan Etibaroğlu

Həmçinin oxuyun