Dövlət Agentliyi: 10 ayda istehlakçılara 315 min manat vəsait qaytarılıb
19 Noyabr 2026, 17:34
Qaynar xətt:
(+99450) 247 90 86
CƏMİYYƏT
53
19.11.2026, 17:20
Ağacların torpaqdan aldığı suyu gövdələri boyunca yarpaqlarına qədər çatdırması təbiətin ən maraqlı mexanizmlərindən biridir. İlk baxışdan bu proses olduqca sadə görünə bilər: köklər torpaqdan suyu qəbul edir, su gövdə boyunca yuxarı qalxır və yarpaqlara çatır. Lakin burada diqqətçəkən bir sual yaranır: Heç bir nasosu və ya mexaniki qurğusu olmayan ağac suyu necə olur ki, bəzən 100 metrə yaxın hündürlüyə qaldıra bilir?
Oxu24.com-un məlumatına görə ,bu prosesin əsas sirri yarpaqlarda baş verən buxarlanma ilə su molekullarının bir-birini özünə çəkmə xüsusiyyətində gizlənir. Alimlər bu mexanizmi transpirasiya dartısı və ya koheziya-gərilmə nəzəriyyəsi ilə izah edirlər. Yəni ağac suyu yuxarı qaldırmaq üçün xüsusi nasosdan istifadə etmir. Yarpaqlardan suyun buxarlanması gövdənin daxilindəki su sütununda dartılma yaradır və bu qüvvə suyun köklərdən yarpaqlara doğru hərəkət etməsinə kömək edir.
Bəs proses necə baş verir?
İlk növbədə ağacın yarpaqlarına diqqət yetirmək lazımdır. Yarpaqların səthində çox kiçik məsamələr – ağızcıqlar yerləşir. Bu məsamələr stomalar adlanır və bitkinin qaz mübadiləsində, eləcə də suyun buxarlanmasında mühüm rol oynayır. Gün ərzində yarpaqlardakı suyun bir hissəsi bu məsamələr vasitəsilə buxarlanaraq atmosferə qarışır. Bu hadisə transpirasiya adlanır. Yarpaqlardan su buxarlandıqca onların daxilində suyun miqdarı azalır. Bunun nəticəsində yarpaq toxumalarında və su daşıyan hüceyrələrdə mənfi təzyiq, başqa sözlə, dartılma qüvvəsi yaranır. Bu qüvvə yarpaqlardan gövdəyə, oradan isə köklərə qədər uzanan su sütununa ötürülür.
Ağacın gövdəsində suyun daşınmasını təmin edən xüsusi keçirici toxumalar mövcuddur. Bunlar ksilem adlanır. Ksilemin daxilindəki boruşəkilli strukturlar və hüceyrələr suyun köklərdən gövdəyə, oradan da budaqlara və yarpaqlara daşınmasını təmin edir. Bu sistem ağacın bütün hündürlüyü boyunca suyun hərəkət etməsinə imkan yaradır. Burada su molekullarının bir-birinə yapışmaq xüsusiyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu hadisə koheziya adlanır. Su molekulları arasında yaranan cazibə qüvvəsi onların bir-birindən ayrılmadan bütöv sütun şəklində qalmasına kömək edir. Eyni zamanda su molekulları ksilem borularının divarlarına da müəyyən dərəcədə yapışır. Bu xüsusiyyət isə adheziya adlanır.
Beləliklə, yarpağın səthində su buxarlandıqda yuxarı hissədə yaranan dartılma su sütunu boyunca aşağıya ötürülür. Bir su molekulu buxarlanaraq yarpağı tərk etdikdə onun yerini digər molekullar tutur. Bu proses zəncirvari şəkildə davam edir və suyun köklərdən yarpaqlara doğru hərəkətini təmin edir. Aşağı hissədə isə köklər torpaqdan yeni su qəbul edir. Torpaqdan alınan su kök toxumalarından keçərək ksilem sisteminə daxil olur və yarpaqlarda buxarlanma nəticəsində yaranan dartılma qüvvəsinin təsiri ilə yuxarıya doğru hərəkət edir.
Bu mexanizmin ən maraqlı tərəfi odur ki, ağac suyu yuxarı qaldırmaq üçün ayrıca mexaniki nasosa ehtiyac duymur. Əsas hərəkətverici qüvvə yarpaqlardan suyun buxarlanması zamanı yaranır. Günəş enerjisi bu prosesin baş verməsinə şərait yaradır, lakin suyun gövdə boyunca daşınmasını təmin edən əsas mexanizm su molekullarının koheziyası və yarpaqlardakı buxarlanmanın yaratdığı dartılmadır. Bəs ağaclar necə olur ki, 100 metrə yaxın hündürlüyə çatır? Bunun üçün su daşıma sisteminin çox səmərəli işləməsi lazımdır. Dünyanın ən hündür ağacları sırasında yer alan sekvoyalar 100 metrdən də artıq boya çata bilir. Belə ağaclarda suyun köklərdən ən yüksək budaqlara qədər daşınması böyük fiziki çətinlik yaratsa da, ksilem sistemi və yarpaqlardakı transpirasiya prosesi bu hərəkəti mümkün edir.
Təbii ki, ağac nə qədər hündür olarsa, suyun yuxarı daşınması da bir o qədər çətinləşir. Hündürlük artdıqca cazibə qüvvəsi və su sütununda yaranan hidravlik müqavimət suyun hərəkətini məhdudlaşdırır. Bundan başqa, yarpaqlarda buxarlanmanın sürəti, havanın rütubəti, temperatur və torpaqdakı suyun miqdarı da prosesə təsir göstərir. Buna görə də ağacların hündürlüyünün müəyyən bioloji və fiziki hədləri mövcuddur.Quraqlıq zamanı isə bu sistem daha böyük sınaqla üzləşir. Torpaqda su azaldıqda yarpaqlardan buxarlanmanın yaratdığı dartılma həddindən artıq güclənə bilər. Nəticədə ksilemdəki su sütununda qırılmalar və hava qabarcıqları yarana bilər. Bu hadisə emboliya adlanır. Belə vəziyyət suyun daşınmasını çətinləşdirir və ağacın qurumasına səbəb ola bilər. Ağaclar su itkisini azaltmaq üçün stomalarını bağlayaraq buxarlanmanı məhdudlaşdıra bilirlər.
Beləliklə, ağacların suyu köklərdən yarpaqlara qədər qaldırması təbiətin yaratdığı olduqca mürəkkəb və eyni zamanda səmərəli mexanizmdir. Yarpaqlardan buxarlanan su gövdənin daxilindəki su sütununu yuxarıya doğru dartır, su molekullarının bir-birinə bağlı qalması isə bu hərəkətin davam etməsinə imkan verir. Heç bir mexaniki nasosu olmayan ağac bu yolla torpaqdan aldığı suyu onlarla, hətta yüz metr hündürlüyə çatdıra bilir. Təbiətdə bəzən ən mürəkkəb görünən işlər gözlə görünməyən molekulyar qüvvələrin köməyi ilə həyata keçirilir.
Turan Etibaroğlu
17:34 / 19 Noyabr 2026
16
17:30 / 19 Noyabr 2026
27
17:15 / 19 Noyabr 2026
46
17:01 / 19 Noyabr 2026
8
16:51 / 19 Noyabr 2026
241
16:50 / 19 Noyabr 2026
112
16:48 / 19 Noyabr 2026
82
16:35 / 19 Noyabr 2026
104
16:29 / 19 Noyabr 2026
95
16:24 / 19 Noyabr 2026
98
16:18 / 19 Noyabr 2026
121
16:15 / 19 Noyabr 2026
336
16:12 / 19 Noyabr 2026
93
16:10 / 19 Noyabr 2026
121
16:08 / 19 Noyabr 2026
102
16:02 / 19 Noyabr 2026
117
15:59 / 19 Noyabr 2026
162
15:56 / 19 Noyabr 2026
894
15:54 / 19 Noyabr 2026
132
15:47 / 19 Noyabr 2026
193
15:45 / 19 Noyabr 2026
94
15:41 / 19 Noyabr 2026
133
15:33 / 19 Noyabr 2026
639
© 2026 Oxu24.com Müəllif hüquqları qorunur.