İnsanlarla danışarkən üzünüz qızarır, səsiniz titrəyir və həyəcanlanırsınız? – Psixiatr sosial təşvişin əlamətlərini açıqladı  

İnsanlarla ünsiyyət zamanı həyəcanlanmaq, utanmaq, üzün qızarması və danışarkən söz tapmaqda çətinlik çəkmək bir çox insanın qarşılaşdığı hallardandır. Bəzi şəxslər yeni insanlarla tanış olarkən, kollektiv qarşısında çıxış edərkən, telefonla danışarkən və ya sadəcə bir neçə nəfərin olduğu mühitdə özlərini narahat hiss edirlər. Onlar başqalarının diqqət mərkəzində olmaqdan, səhv danışmaqdan, tənqid edilməkdən və ətrafdakıların onlar haqqında mənfi fikir formalaşdırmasından qorxurlar. İlk baxışdan adi utancaqlıq kimi görünən bu vəziyyət bəzi hallarda sosial təşviş pozuntusunun əlaməti ola bilər.

Həkim-psixiatr Kamran Quliyev Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, sosial təşviş sadəcə insanın utancaq olması və ya ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkməsi ilə məhdudlaşmır. Bu vəziyyət zamanı şəxs sosial mühitlərdə həddindən artıq qorxu və narahatlıq yaşayır, başqaları tərəfindən qiymətləndirilməkdən, tənqid olunmaqdan və ya utandırıcı vəziyyətə düşməkdən ciddi şəkildə çəkinir. Belə insanlar bəzən ünsiyyətə başlamazdan əvvəl belə narahatlıq keçirir, qarşılaşacaqları vəziyyəti dəfələrlə düşünür və mümkün uğursuzluqları əvvəlcədən təsəvvür edirlər.

Psixiatrın sözlərinə görə, sosial təşviş pozuntusu olan şəxslər üçün ən çətin məqamlardan biri diqqət mərkəzində olmaqdır. Onlar başqalarının baxışlarını üzərlərində hiss etdikdə, danışarkən səhv edəcəklərindən və ya gülünc görünəcəklərindən qorxa bilərlər. Hətta gündəlik həyatda əksər insanlar üçün adi hesab edilən vəziyyətlər belə həmin şəxslərdə güclü həyəcan yarada bilər. Məsələn, yeni insanlarla tanış olmaq, iş müsahibəsində iştirak etmək, telefon danışığı aparmaq, iclasda fikir bildirmək, sinif və ya auditoriya qarşısında çıxış etmək, eləcə də başqalarının yanında yemək yemək onlar üçün ciddi psixoloji gərginliyə çevrilə bilər.

Kamran Quliyev qeyd edib ki, sosial təşviş zamanı yalnız psixoloji deyil, fiziki əlamətlər də meydana çıxır. İnsan həyəcanlandıqda ürək döyüntüləri sürətlənə, əlləri tərləyə və titrəyə, səsi dəyişə, üzündə qızartı yarana bilər. Bəzi şəxslər nəfəs almaqda çətinlik çəkdiklərini, boğulma hissi yaşadıqlarını və ya bədənlərinin gərginləşdiyini bildirirlər. Bu əlamətlər xüsusilə insanın diqqət mərkəzində olduğunu düşündüyü anlarda daha qabarıq şəkildə özünü göstərə bilər.

Həkimin sözlərinə görə, sosial təşvişin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də insanın danışıq zamanı fikirlərini ifadə etməkdə çətinlik çəkməsidir. Şəxs əvvəlcədən nə deyəcəyini bilsə belə, qarşı tərəflə üz-üzə gəldikdə sanki beyninin boşaldığını hiss edə bilər. Söz tapmaqda çətinlik çəkər, cümlələrini yarımçıq saxlayar, danışarkən səsinin titrəməsindən narahat olar. Bəzən isə söhbət bitdikdən sonra öz davranışını uzun müddət təhlil edər, dediyi sözləri təkrar-təkrar xatırlayar və səhv etdiyini düşünərək özünü qınayar.

Psixiatr vurğulayıb ki, sosial təşviş pozuntusunda insanın əsas qorxusu çox vaxt başqalarının onu necə qiymətləndirəcəyidir. Şəxs ətrafdakıların onun həyəcanını görəcəyini, üzünün qızarmasına, əllərinin titrəməsinə və ya danışarkən sözləri qarışdırmasına görə onu tənqid edəcəyini düşünə bilər. Halbuki ətrafdakı insanlar əksər hallarda həmin şəxsin düşündüyü qədər onun davranışına diqqət yetirmirlər. Lakin sosial təşviş yaşayan insan üçün bu ehtimal belə güclü narahatlıq yaratmağa kifayət edir.

Kamran Quliyev bildirib ki, adi utancaqlıqla sosial təşviş pozuntusunu bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Utancaqlıq insanın yeni mühitə uyğunlaşarkən və ya tanımadığı şəxslərlə ünsiyyət zamanı müəyyən qədər çəkinməsi ilə xarakterizə oluna bilər. Lakin sosial təşvişdə qorxu daha intensiv olur, davamlı xarakter daşıyır və insanın gündəlik həyatına ciddi şəkildə təsir göstərir. Şəxs qorxduğu vəziyyətlərdən qaçmağa başlayır, sosial münasibətlərini məhdudlaşdırır, iş və təhsil imkanlarından istifadə etməkdə çətinlik çəkir. Məsələn, sosial təşviş yaşayan insan bacarıqlı olmasına baxmayaraq, iş müsahibəsində iştirak etməkdən imtina edə, kollektiv qarşısında çıxış etməmək üçün müxtəlif bəhanələr gətirə və ya yeni insanlarla tanış olmaqdan qaça bilər. Bəzən bu qorxu o qədər güclü olur ki, insan telefon zənglərinə cavab vermək, restoranda sifariş vermək və ya tanımadığı şəxsdən hər hansı məlumatı soruşmaq kimi sadə gündəlik fəaliyyətlərdən belə çəkinir. Nəticədə onun sosial çevrəsi daralır, özünəinamı zəifləyir və həyat keyfiyyəti aşağı düşür.

Həkim qeyd edib ki, sosial təşviş pozuntusundan danışmaq üçün qorxunun müəyyən müddət davam etməsi və insanın həyatına təsir göstərməsi əsas meyarlardandır. Diaqnostik qiymətləndirmədə sosial vəziyyətlərdə yaranan güclü qorxunun adətən altı ay və ya daha uzun müddət davam etməsi, həmin vəziyyətlərdən qaçmağa səbəb olması və gündəlik fəaliyyətə əhəmiyyətli dərəcədə maneçilik törətməsi nəzərə alınır. Bununla belə, diaqnoz yalnız əlamətlərin müddətinə əsasən qoyulmur. Qorxunun intensivliyi, hansı şəraitdə yarandığı və digər mümkün səbəblər də mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməlidir.Sosial təşviş pozuntusunun yaranmasında müxtəlif amillər rol oynaya bilər. Genetik meyillilik, insanın temperament xüsusiyyətləri, uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə yaşanan mənfi sosial təcrübələr, alçaldılma, lağa qoyulma və davamlı tənqidə məruz qalma bu problemin inkişafına təsir göstərə bilən amillərdəndir. Bəzi hallarda insanın özünə qarşı həddindən artıq tələbkar olması, hər zaman qüsursuz görünməyə çalışması və başqalarının fikrinə həddindən artıq əhəmiyyət verməsi də sosial mühitdəki narahatlığı gücləndirə bilər.

Kamran Quliyev diqqətə çatdırıb ki, sosial təşviş pozuntusu müalicə oluna bilən psixoloji problemlərdəndir. Bu səbəbdən insan yaşadığı narahatlığı sadəcə xarakter xüsusiyyəti hesab edərək onunla uzun müddət mübarizə aparmağa çalışmamalıdır. Əgər ünsiyyət zamanı yaranan qorxu gündəlik həyata, iş fəaliyyətinə, təhsilə və şəxsi münasibətlərə mənfi təsir göstərirsə, psixiatrın müayinəsindən keçmək vacibdir.Müalicə yanaşması şəxsin vəziyyətindən və əlamətlərin ağırlıq dərəcəsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Sosial təşviş pozuntusunun müalicəsində koqnitiv-davranış terapiyası geniş istifadə olunan üsullardandır. Bu terapiya zamanı insanın qorxu yaradan düşüncələri müəyyənləşdirilir, həmin düşüncələrə daha real yanaşma formalaşdırılır və sosial vəziyyətlərdən qaçmaq əvəzinə onlarla mərhələli şəkildə üzləşmək bacarığı inkişaf etdirilir. Zəruri hallarda psixiatr dərman müalicəsi də təyin edə bilər. Dərman preparatlarının qəbulu isə yalnız həkim göstərişi və nəzarəti altında həyata keçirilməlidir.

Psixiatrın sözlərinə görə, sosial təşviş yaşayan insan özünü cəmiyyətdən təcrid etməməli, qorxularını gizlətməyə çalışaraq problemi daha da dərinləşdirməməlidir. Düzgün müalicə, psixoloji dəstək və mərhələli yanaşma sayəsində insan ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirə, sosial mühitlərdə daha rahat davrana və özünəinamını bərpa edə bilər.

Beləliklə, insanlarla danışarkən üzün qızarması, səsin titrəməsi, ürək döyüntülərinin sürətlənməsi və söz tapmaqda çətinlik çəkmək hər zaman sadəcə utancaqlıq əlaməti deyil. Əgər bu hallar davamlı xarakter daşıyır, başqalarının fikrindən həddindən artıq qorxmağa və sosial münasibətlərdən qaçmağa səbəb olursa, sosial təşviş pozuntusu ehtimalı qiymətləndirilməlidir. Ən vacib məqam isə bu problemin insanın dəyişməz xarakter xüsusiyyəti olmadığını və vaxtında peşəkar yardım almaqla onun öhdəsindən gəlməyin mümkün olduğunu bilməkdir.

        Nigar

Həmçinin oxuyun

Nazirlər Kabinetindən YENİ QƏRAR:5 il müddətinə...

Müəllimlərin maaşları ilə bağlı AÇIQLAMA

Hava kəskin dəyişir: Güclü yağış, dolu, qar xəbərdarlığı 

Azərbaycanda müəllimlərə yeni qadağa qoyuldu