Milli konstitusionalizm və dövlətçilik ənənələrimizin davamı -TƏHLİL

CƏMİYYƏT

12.11.2026, 11:50

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

12 noyabr – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Günü müasir dövlətçilik tariximizin mühüm siyasi-hüquqi mərhələsini ifadə etməklə yanaşı, milli konstitusionalizm ənənələrinin müstəqil dövlətçilik müstəvisində yeni məzmun qazanmasını xarakterizə edən əlamətdar tarixdir. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi – referendum yolu ilə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ölkənin siyasi-hüquqi sisteminin fundamental əsaslarını müəyyənləşdirmiş, suveren dövlət institutlarının fəaliyyət çərçivəsini formalaşdırmış və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf istiqamətlərini hüquqi baxımdan təsbit etmişdir.

Bu tarixi hadisənin əhəmiyyətini yalnız yeni Əsas Qanunun qəbul edilməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əslində, 1995-ci il Konstitusiyası Azərbaycanın dövlətçilik təcrübəsinin, tarixi-siyasi irsinin, müstəqillik ideyasının və müasir hüquqi dövlət quruculuğu məqsədlərinin vahid normativ-hüquqi sənəddə birləşdirilməsi idi. Burada əsas məsələ müstəqilliyin siyasi bəyanat səviyyəsindən çıxarılaraq hüquqi institutlar, dövlət hakimiyyətinin təşkili prinsipləri və vətəndaş hüquqlarının təminatları əsasında möhkəmləndirilməsi idi.

Azərbaycanın konstitusionalizm tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, milli dövlətçilik düşüncəsi müxtəlif tarixi mərhələlərdə fərqli siyasi-hüquqi formalarda təzahür edib. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması parlamentli respublika idarəçiliyi, xalq hakimiyyəti və hüquqi dövlətçilik ideyalarının milli siyasi təfəkkürdə möhkəmlənməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Cümhuriyyətin qısaömürlü fəaliyyəti dövründə formalaşdırılan parlament ənənələri, qanunvericilik təcrübəsi və dövlət institutları sonrakı nəsillərin siyasi-hüquqi yaddaşında mühüm yer tutdu.

Sovet hakimiyyəti dövründə qəbul edilmiş konstitusiyalar isə Azərbaycanın formal dövlətçilik institutlarını müəyyənləşdirsə də, respublikanın suveren qərarvermə imkanları ittifaq dövlətinin siyasi-hüquqi sistemi ilə məhdudlaşdırılırdı. Bununla belə, həmin dövrdə milli dövlətçilik atributlarının, idarəçilik təcrübəsinin və Azərbaycan dilinin institusional mövqeyinin qorunması istiqamətində atılan addımlar da tarixi baxımdan ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bu kontekstdə Heydər Əliyevin 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasının hazırlanması və qəbul edilməsi prosesində nümayiş etdirdiyi siyasi mövqeyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Onun təşəbbüsü ilə həmin Konstitusiyanın 73-cü maddəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması milli kimliyin və dil suverenliyinin qorunması baxımından mühüm hadisə idi. Həmin dövrün siyasi reallıqları nəzərə alınarsa, bu müddəanın əsas qanun səviyyəsində təsbit edilməsi milli maraqların mövcud institusional imkanlar çərçivəsində müdafiəsinin konkret nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Lakin milli konstitusionalizmin keyfiyyətcə yeni mərhələsi 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra başladı. Müstəqilliyin ilk illərində ölkənin üzləşdiyi siyasi qeyri-sabitlik, hakimiyyət institutlarının zəifliyi, iqtisadi tənəzzül, hərbi-siyasi təhlükələr və idarəetmə sistemindəki institusional boşluqlar müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarının yenidən qurulmasını zəruri edirdi. Dövlət müstəqilliyinin hüquqi cəhətdən elan olunması ilə onun dayanıqlı siyasi institutlar vasitəsilə təmin edilməsi arasında ciddi fərq mövcud idi. Bu baxımdan, müstəqil Azərbaycanın yeni Konstitusiyasının hazırlanması dövlət quruculuğunun strateji vəzifələrindən birinə çevrilmişdi.

1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışından sonra dövlət idarəçiliyinin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi, hüquqi münasibətlərin sistemləşdirilməsi və siyasi sabitliyin təmin edilməsi istiqamətində yeni mərhələ başlandı. Bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri müstəqil Azərbaycanın milli maraqlarına, suverenlik prinsipinə və beynəlxalq hüququn ümumtanınmış normalarına əsaslanan yeni Konstitusiyanın hazırlanması idi.

1995-ci ilin mayında Heydər Əliyevin sədrliyi ilə Konstitusiya Komissiyasının yaradılması bu istiqamətdə institusional baxımdan mühüm addım oldu. Komissiyanın fəaliyyəti çərçivəsində ölkənin tarixi təcrübəsi, müasir dövlət idarəçiliyinin tələbləri, hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyəti prinsipləri, habelə beynəlxalq konstitusiya təcrübəsi nəzərə alınırdı. Layihənin ümumxalq müzakirəsinə çıxarılması isə yeni Əsas Qanunun hazırlanması prosesinə ictimai iştirakçılıq elementinin daxil edilməsini nəzərdə tuturdu.

Heydər Əliyevin bu prosesdəki rolunu yalnız Konstitusiya Komissiyasına rəhbərlik etməsi ilə izah etmək kifayət deyil. Onun siyasi fəaliyyətində dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, hakimiyyət institutlarının fəaliyyət qabiliyyətinin artırılması və müstəqilliyin dönməz xarakter alması məsələləri bir-biri ilə əlaqəli istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilirdi. 1995-ci il Konstitusiyasının hazırlanması da məhz bu dövlətçilik yanaşmasının hüquqi-institusional ifadəsi idi.

Nəticə etibarilə, 1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən referendumla müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası qəbul edildi, noyabrın 27-də isə qüvvəyə mindi. Bu sənəd ölkənin konstitusion quruluşunu müəyyənləşdirərək dövlət hakimiyyətinin təşkilinin, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin qarşılıqlı münasibətlərinin, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının təminatlarının, eləcə də dövlətin əsas funksiyalarının hüquqi çərçivəsini formalaşdırdı.

Konstitusiyanın preambulasında Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinin davam etdirilməsi fikrinin ayrıca vurğulanması təsadüfi deyil. Bu yanaşma müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarının yalnız müasir siyasi zərurətlərdən deyil, həm də milli tarixi yaddaşdan və dövlətçilik təcrübəsindən qaynaqlandığını göstərirdi. Sənəddə dövlət müstəqilliyinin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması, demokratik quruluşa təminat verilməsi, vətəndaş cəmiyyətinin formalaşdırılması, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğu kimi strateji məqsədlərin təsbit olunması Azərbaycanın gələcək siyasi-hüquqi inkişafı üçün konseptual çərçivə yaratdı.

Konstitusiyanın əsas prinsiplərindən biri xalq hakimiyyətidir. Əsas Qanunun məntiqinə görə, dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır və suverenliyin həyata keçirilməsi müəyyən edilmiş konstitusion prosedurlar əsasında təmin olunur. Bu prinsip dövlət hakimiyyətinin legitimliyini, siyasi institutların fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin fundamental istiqamətlərini müəyyən edir. Referendum institutunun mövcudluğu isə mühüm dövlət məsələlərinin ümumxalq iradəsi vasitəsilə həllinin hüquqi mexanizmlərindən biri kimi çıxış edir.

Digər mühüm istiqamət hakimiyyət bölgüsü prinsipidir. Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin funksional baxımdan ayrılması, onların qarşılıqlı fəaliyyətinin konstitusion normalarla tənzimlənməsi dövlət idarəçiliyində institusional balansın yaradılmasına xidmət edir. Bu prinsip yalnız hakimiyyət qollarının səlahiyyət bölgüsü deyil, eyni zamanda dövlət orqanlarının fəaliyyətinin hüquqi çərçivədə saxlanılması və qərarların konstitusion legitimliyinin təmin edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycan Konstitusiyasının mühüm məzmun istiqamətlərindən biri də insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının hüquqi təminatıdır. Şəxsi toxunulmazlıq, mülkiyyət hüququ, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, birləşmək hüququ, siyasi iştirakçılıq, sosial təminat və məhkəmə müdafiəsi kimi hüquqların konstitusion səviyyədə təsbit edilməsi dövlət-vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir. Bu baxımdan, Konstitusiya yalnız dövlət institutlarının fəaliyyətini tənzimləyən sənəd deyil, həm də fərdin dövlət qarşısında hüquqi statusunu və dövlətin vətəndaş qarşısında öhdəliklərini müəyyən edən fundamental aktdır.

Azərbaycanın dünyəvi dövlət kimi konstitusion statusunun müəyyənləşdirilməsi də xüsusi siyasi-hüquqi əhəmiyyət daşıyır. Bu prinsip dövlət idarəçiliyinin dini təsisatlardan institusional baxımdan ayrılmasını, dini etiqad azadlığının hüquqi təminatını və müxtəlif dünyagörüşlərinin qanun qarşısında bərabərliyini nəzərdə tutur. Çoxkonfessiyalı və müxtəlif mədəni ənənələrə malik cəmiyyətlərdə dünyəvilik dövlətin neytrallığını və ictimai münasibətlərin vahid hüquqi müstəvidə tənzimlənməsini təmin edən mühüm konstitusion prinsipdir.

Konstitusiyanın qəbulundan sonrakı dövrdə ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial inkişafı yeni hüquqi tənzimləmə mexanizmlərinə ehtiyac yaratdı. Bu səbəbdən Əsas Qanuna 2002, 2009 və 2016-cı illərdə referendumlar vasitəsilə əlavə və dəyişikliklər edildi. Həmin dəyişikliklər dövlət hakimiyyəti institutlarının fəaliyyətinə, seçki və idarəetmə mexanizmlərinə, insan hüquq və azadlıqlarının təminatı ilə bağlı müddəalara və digər konstitusion məsələlərə aid idi. Bu proses konstitusiyanın dəyişən ictimai münasibətlərə uyğunlaşdırılması baxımından hüquqi mexanizm kimi çıxış etdi.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, konstitusion sabitlik dəyişikliklərin tamamilə istisna olunması demək deyil. Əksinə, konstitusion sistemin dayanıqlılığı onun fundamental prinsiplərinin qorunması ilə yanaşı, yeni ictimai-siyasi və iqtisadi reallıqlara uyğun hüquqi tənzimləmə imkanlarının mövcudluğunu da nəzərdə tutur. Əsas məsələ dəyişikliklərin konstitusion prosedurlara uyğun həyata keçirilməsi və hüquqi sistemin bütövlüyünün qorunmasıdır.

Müasir mərhələdə Azərbaycanın konstitusion inkişafına təsir göstərən əsas amillərdən biri də suverenlik və ərazi bütövlüyü məsələsidir. Dövlətin suverenliyi yalnız beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil subyekt kimi tanınması ilə məhdudlaşmır. O, eyni zamanda dövlət hakimiyyətinin ölkənin bütün ərazisində konstitusion və hüquqi əsaslarla həyata keçirilməsini, milli qanunvericiliyin vahid hüquqi məkan yaratmasını və dövlət institutlarının səlahiyyətlərinin bütöv ölkə miqyasında təmin olunmasını ehtiva edir.

2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə Azərbaycanın suverenliyinin bütün ərazisində bərpası ilə nəticələnən hadisələr ölkənin dövlətçilik tarixində yeni siyasi-hüquqi reallıqlar formalaşdırdı. Bu reallıqlar dövlət suverenliyi, ərazi bütövlüyü, milli təhlükəsizlik və konstitusion idarəetmə məsələlərinin qarşılıqlı əlaqəsini yenidən aktuallaşdırdı. Postmünaqişə mərhələsində əsas vəzifələrdən biri hüquqi-institusional inteqrasiyanın təmin edilməsi, azad edilmiş ərazilərdə dövlət idarəçiliyinin təşkili, qanunun aliliyinin təmin olunması və həmin ərazilərin vahid konstitusion məkana tam inteqrasiyasıdır.

Bu kontekstdə Konstitusiyanın ərazi bütövlüyü və suverenliklə bağlı müddəaları yalnız siyasi bəyanat xarakteri daşımır. Onlar dövlətin hüquqi və institusional fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Dövlətin bütün ərazisində vahid hüquqi rejimin təmin edilməsi, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının bərabər müdafiəsi, dövlət xidmətlərinin əlçatanlığı və idarəetmə institutlarının səmərəli fəaliyyəti postmünaqişə dövrünün əsas hüquqi-praktiki məsələləri sırasındadır.

Digər tərəfdən, müasir dövlətçilik ənənələrinin davam etdirilməsi konstitusion normaların yalnız normativ sənəddə mövcudluğu ilə deyil, onların gündəlik idarəçilik təcrübəsində tətbiqi ilə ölçülür. Qanunun aliliyi, dövlət orqanlarının səlahiyyət hədlərinə riayət etməsi, məhkəmə müdafiəsinin səmərəliliyi, hüquqi müəyyənlik, şəffaflıq və ictimai hesabatlılıq konstitusion idarəetmənin real məzmununu təşkil edən meyarlardır. Bu baxımdan, hüquqi dövlət quruculuğunun davamlı inkişafı normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi ilə yanaşı, hüquq tətbiqi praktikasının keyfiyyətindən də birbaşa asılıdır.

Heydər Əliyevin dövlətçilik irsinin bu kontekstdə əhəmiyyəti onun müstəqil Azərbaycanın hüquqi əsaslarının formalaşdırılmasında oynadığı institusional rolla müəyyən olunur. 1978-ci ildə Azərbaycan dilinin dövlət dili statusunun Konstitusiyada təsbit edilməsi istiqamətində təşəbbüsü, 1995-ci ildə müstəqil dövlətin yeni Əsas Qanununun hazırlanması prosesinə rəhbərlik etməsi və hüquqi dövlət quruculuğunun dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilməsi onun siyasi fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərini birləşdirən mühüm məqamlardır. Bu hadisələr arasında tarixi və məzmun baxımından əlaqə milli kimliyin qorunması, dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və milli maraqların hüquqi mexanizmlərlə təmin edilməsi xəttində özünü göstərir.

Bu gün həmin tarixi irsin davamlılığına qiymət verərkən əsas diqqət konstitusion dövlətçiliyin institusional inkişafına yönəlməlidir. Çünki dövlətçilik ənənələrinin davamı keçmişin siyasi təcrübəsinin sadəcə xatırlanması deyil, həmin təcrübədən irəli gələn hüquqi prinsiplərin müasir idarəçilik sistemində işlək mexanizmlərə çevrilməsidir. Dövlətin gücü onun konstitusion normalarının hüquqi münasibətlərin bütün səviyyələrində nə dərəcədə ardıcıl tətbiq olunması ilə də ölçülür.

12 noyabrın siyasi-hüquqi mahiyyəti də məhz bu məqamda üzə çıxır. Bu tarix Azərbaycan xalqının müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarını ümumxalq iradəsi ilə müəyyən etdiyi, milli dövlətçilik ənənələrinin müasir konstitusion sistemdə ifadə olunduğu mərhələni təmsil edir. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın siyasi sisteminin hüquqi arxitekturasını formalaşdırmış, sonrakı illərdə dövlət institutlarının inkişafı üçün normativ əsas yaratmışdır.

Milli konstitusionalizmin davamlılığı üçün qarşıda duran əsas vəzifə suveren dövlətçilik prinsiplərinin hüququn aliliyi, institusional məsuliyyət, vətəndaş hüquqlarının təminatı və səmərəli dövlət idarəçiliyi ilə uzlaşdırılmasıdır. Tarixi dövlətçilik təcrübəsinin müasir hüquqi mexanizmlərlə əlaqələndirilməsi, konstitusion normaların ictimai münasibətlərdə real təminat funksiyasının gücləndirilməsi və hüquqi mədəniyyətin inkişafı bu prosesin əsas istiqamətlərini təşkil edir.

Beləliklə, Konstitusiya Günü yalnız 1995-ci ilin noyabrında baş vermiş tarixi hadisənin təqvimdə qeyd olunması deyil. Bu gün milli dövlətçilik tarixinin hüquqi varisliyini, müstəqilliyin institusional əsaslarını və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin konstitusion çərçivəsini bir daha nəzərdən keçirmək imkanı yaradır. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanaraq ümumxalq referendumu ilə qəbul edilmiş Əsas Qanun Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ təşkil edir. Onun müəyyən etdiyi prinsiplərin qorunması və hüquqi praktikada ardıcıl həyata keçirilməsi isə milli konstitusionalizm ənənələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsinin başlıca şərtidir.

Nihad Namazlı,Bakı Slavyan Universiteti, siyasi şərhçi

Xüsusi olaraq Oxu24.com üçün