Su uğrunda gələcək müharibələr: həyat mənbəyi strateji sərvətə çevrilir  

XXI əsrdə dünyanın ən qiymətli strateji sərvətləri sırasında neft və qazla yanaşı, şirin su da xüsusi yer tutur. Əhali artımı, iqlim dəyişiklikləri, quraqlıq, çayların çirklənməsi və su ehtiyatlarının qeyri-bərabər bölüşdürülməsi bir çox ölkələrdə ciddi problemlər yaradır. Vaxtilə su ehtiyatlarının kifayət qədər olduğu düşünülən ərazilərdə belə bu gün su təminatı iqtisadi inkişafın, ərzaq təhlükəsizliyinin və milli təhlükəsizliyin əsas məsələlərindən birinə çevrilir.

Mövzu ilə bağlı Oxu24.com-a danışan ekspert Şəmsi Qoca bildirib ki,dünya əhalisinin artması ilə içməli suya, kənd təsərrüfatına və sənayeyə olan tələbat da yüksəlir. Lakin şirin su ehtiyatları qeyri-bərabər paylanıb. Planetdəki suyun böyük hissəsi duzlu sudur, istifadəyə yararlı şirin suyun isə əhəmiyyətli qismi buzlaqlarda və yeraltı ehtiyatlarda toplanıb. Bu səbəbdən bir çox ölkələr üçün suya çıxış getdikcə daha böyük problemə çevrilir. Xüsusilə quraq iqlimə malik dövlətlərdə suyun hər damlası iqtisadi və siyasi əhəmiyyət daşıyır.

Ekspert bildirib ki,su ehtiyatları uğrunda rəqabətin əsas səbəblərindən biri transsərhəd çayların bölüşdürülməsidir.

Bir ölkənin ərazisində başlayan və ya oradan keçən çay digər dövlətlərin də həyat mənbəyi ola bilər. Yuxarı axında yerləşən ölkənin su anbarları tikməsi, çayın istiqamətini və axın rejimini dəyişməsi aşağı axındakı dövlətlərin kənd təsərrüfatına, enerji istehsalına və içməli su təminatına təsir göstərə bilər. Belə vəziyyətlərdə iqtisadi maraqlar siyasi gərginliyə, bəzən isə ciddi diplomatik qarşıdurmalara səbəb olur.

"Afrikada Nil çayı ətrafında yaranmış mübahisə bunun ən bariz nümunələrindəndir. Efiopiyanın Nil çayı üzərində böyük su elektrik stansiyası və su anbarı inşa etməsi Misir və Sudanla münasibətlərdə ciddi fikir ayrılıqları yaradıb. Efiopiya layihəni iqtisadi inkişaf və enerji təhlükəsizliyi baxımından vacib hesab edir. Misir isə Nil suyundan yüksək dərəcədə asılı olduğuna görə çayın axınının azalmasından narahatdır. Sudan da həm suvarma, həm də su anbarlarının təhlükəsizliyi baxımından prosesdə mühüm maraqlara malikdir. Tərəflər arasında danışıqlar aparılsa da, suyun doldurulması, istifadəsi və idarə olunması məsələləri hələ də regional siyasətin həssas mövzularındandır.

Dəclə və Fərat çayları hövzəsində də oxşar problemlər mövcuddur. Türkiyənin yuxarı axında həyata keçirdiyi su təsərrüfatı və hidroenergetika layihələri Suriya və İraqın su təminatı ilə bağlı narahatlıqlarına səbəb olur. Xüsusilə quraqlıq və yüksək temperaturun təsiri ilə su ehtiyatlarının azaldığı dövrlərdə bu məsələ daha da aktuallaşır. İraq kənd təsərrüfatı və əhalisinin su təminatı baxımından bu çaylardan ciddi şəkildə asılıdır. Buna görə də suyun bölüşdürülməsi təkcə ekoloji və iqtisadi deyil, həm də regional təhlükəsizlik məsələsidir.

Mərkəzi Asiyada isə Amudərya və Sırdərya çaylarının suları uğrunda maraqlar toqquşur. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra region dövlətləri arasında su və enerji ehtiyatlarının bölüşdürülməsi daha mürəkkəb xarakter alıb. Yuxarı axında yerləşən Qırğızıstan və Tacikistan hidroenergetika imkanlarından istifadə etmək, aşağı axındakı Özbəkistan, Qazaxıstan və Türkmənistan isə kənd təsərrüfatı üçün kifayət qədər su əldə etmək istəyirlər. Bu maraqların uzlaşdırılmaması regionda həm iqtisadi, həm də siyasi gərginlik yarada bilər.

Su qıtlığının təhlükəsi yalnız dövlətlərarası münasibətlərlə məhdudlaşmır. İçməli su ehtiyatlarının azalması şəhərlərdə sosial problemləri dərinləşdirir, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı aşağı salır, ərzaq qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb olur. Sənaye müəssisələri də su çatışmazlığından ciddi zərər görə bilər. Xüsusilə istilik elektrik stansiyaları, metallurgiya və kimya sənayesi kimi sahələrdə su istehlakı böyük olduğundan bu resursun məhdudlaşması iqtisadi fəaliyyətə birbaşa təsir göstərir.

Digər mühüm təhlükə su qıtlığının miqrasiyanı sürətləndirməsidir. Əkin sahələrinin yararsız vəziyyətə düşməsi, mal-qaranın tələf olması və kənd təsərrüfatından gələn gəlirlərin azalması insanların yaşayış yerlərini tərk etməsinə səbəb ola bilər. Bu proses şəhərlərdə əhali sıxlığını artırır, sosial xidmətlərə tələbatı yüksəldir və yeni problemlər yaradır. Beləliklə, su böhranı tədricən sosial, iqtisadi və siyasi böhrana çevrilə bilir.

İqlim dəyişiklikləri isə vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Temperaturun yüksəlməsi buxarlanmanı artırır, yağıntıların mövsümi bölgüsünü dəyişir, buzlaqların əriməsi isə bir çox çayların uzunmüddətli su rejiminə təsir göstərir. Bəzi bölgələrdə sel və daşqınlar, digərlərində isə uzunmüddətli quraqlıqlar müşahidə olunur. Bu ziddiyyətli proseslər su ehtiyatlarının planlaşdırılmasını çətinləşdirir və dövlətləri yeni idarəetmə mexanizmləri axtarmağa vadar edir.

Azərbaycan üçün də su təhlükəsizliyi strateji əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmizin su ehtiyatlarının mühüm hissəsinin transsərhəd çaylardan formalaşması, iqlim dəyişiklikləri, yağıntıların qeyri-bərabər paylanması və kənd təsərrüfatında suya tələbatın artması bu sahədə ciddi yanaşma tələb edir. Kür və Araz çayları Azərbaycanın əsas su arteriyalarıdır. Bu çayların hövzələrində baş verən dəyişikliklər ölkəmizin su təminatına, kənd təsərrüfatına və ekoloji vəziyyətinə birbaşa təsir göstərir.

Xüsusilə Araz çayının çirklənməsi və transsərhəd su ehtiyatlarından istifadə məsələləri diqqət tələb edən problemlərdəndir. Suyun keyfiyyətinin qorunması, sənaye və məişət tullantılarının çaylara axıdılmasının qarşısının alınması, suvarma sistemlərinin yenilənməsi və itkilərin azaldılması ölkənin su təhlükəsizliyi baxımından mühüm istiqamətlərdir. Eyni zamanda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə su anbarlarının, hidrotexniki qurğuların və suvarma sistemlərinin bərpası kənd təsərrüfatının inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır.

Dünya ölkələri su qıtlığının qarşısını almaq üçün müxtəlif texnologiyalara üz tuturlar. Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması, tullantı sularının təmizlənərək təkrar istifadəsi, damcı suvarma sistemləri və rəqəmsal su idarəçiliyi bu istiqamətdə mühüm vasitələrdir. Xüsusilə İsrail kimi su ehtiyatları məhdud olan ölkələrin duzsuzlaşdırma və qənaətli suvarma texnologiyalarından geniş istifadə etməsi diqqət çəkir. Lakin bu texnologiyaların tətbiqi böyük maliyyə və enerji resursları tələb etdiyindən bütün dövlətlər üçün eyni dərəcədə əlçatan deyil.

Gələcəkdə suyun geosiyasi əhəmiyyətinin daha da artacağı gözlənilir. Neft və qaz kimi su da dövlətlər arasında iqtisadi təsir vasitəsinə çevrilə bilər. Lakin burada mühüm fərq var: enerji resurslarının müəyyən alternativləri mövcud olduğu halda, həyatın davam etməsi üçün şirin suyun əvəzləyicisi yoxdur. Bu səbəbdən su ehtiyatlarına nəzarət, onların qorunması və ədalətli bölüşdürülməsi gələcək beynəlxalq münasibətlərin əsas məsələlərindən birinə çevriləcək.

Bununla belə, su uğrunda müharibələr qaçılmaz deyil. Əksinə, transsərhəd çayların birgə idarə olunması, beynəlxalq razılaşmaların gücləndirilməsi, məlumat mübadiləsi və ortaq ekoloji layihələr qarşıdurma riskini azalda bilər. Yuxarı və aşağı axında yerləşən ölkələrin maraqlarını uzlaşdıran mexanizmlərin yaradılması həm iqtisadi inkişaf, həm də regional sabitlik üçün vacibdir.

XXI əsrdə su yalnız həyat mənbəyi deyil, həm də dövlətlərin gələcəyini müəyyənləşdirən strateji sərvətdir. Neft və qaz uğrunda rəqabətin dünyaya yaşatdığı təcrübə göstərir ki, təbii ehtiyatların siyasi mübarizə alətinə çevrilməsi ağır nəticələr doğura bilər. Su məsələsində isə belə bir qarşıdurmanın bədəli daha böyük olacaq. Çünki suyu itirən yalnız iqtisadi imkanlarını deyil, həyatın özünü təhlükə altına qoyur",-deyə Şəmsi Qoca bildirib.

Nigar

Həmçinin oxuyun

Sürücülərin diqqətinə!Cərimələrlə bağlı DƏYİŞİLİK EDİLİR

Milli Məclis yeni Qanun QƏBUL ETDİ

 Mikayıl Cabbarova yeni  müşavir TƏYİN EDİLDİ

Fərid Əhmədov ƏMR İMZALADI