Pakistan və Hindistan tarixində iz qoyan Qızılbaş Azərbaycanlılar – 5 mühüm şəxs

CƏMİYYƏT

01.10.2026, 18:31

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərində ölkədən kənara köç edən və Cənubi Asiyanın ayrı-ayrı bölgələrində məskunlaşan Qızılbaş mənşəli ailələr sonrakı əsrlərdə həmin coğrafiyanın siyasi, ictimai, hərbi, inzibati və mədəni həyatında mühüm rol oynayıblar. Xüsusilə indiki Pakistan ərazisi, Pəncab, Kəşmir və digər bölgələrdə Qızılbaş ailələrinin nümayəndələri dövlət idarəçiliyində yüksək vəzifələr tutub, siyasi proseslərdə iştirak edib və müxtəlif sahələrin inkişafına töhfə veriblər.

Qızılbaşların Cənubi Asiyadakı tarixinin kökləri daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Bu icmanın nümayəndələri xüsusilə Lahor və Pəncab ətrafında mühüm sosial-siyasi mövqelərə sahib olublar. Tarixi mənbələrdə Qızılbaş ailələrinin nümayəndələrinin Britaniya Hindistanının inzibati sistemində, Pəncabın qanunverici orqanlarında və daha sonralar Pakistan dövlətinin formalaşması prosesində iştirak etdikləri göstərilir.

Oxu24.com bildirir ki,bu tarixi şəxsiyyətlər arasında xüsusilə beş nəfərin fəaliyyəti diqqət çəkir.

Onlardan biri Pəncabın siyasi və inzibati həyatında mühüm mövqeyə sahib olmuş Qızılbaş nümayəndəsidir. Mənbələrdə Qızılbaş ailəsinin müxtəlif nümayəndələrinin XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Pəncabın idarəçilik strukturlarında, qanunverici şuralarında və ictimai təşkilatlarında fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur. Qızılbaş ailəsinin Lahor ətrafında nüfuzu kifayət qədər böyük idi və bu ailədən çıxan şəxslər Britaniya Hindistanının idarəçilik sistemində müxtəlif vəzifələr tuturdular.

Bu kontekstdə Nawab Sir Fateh Ali Khan Qizilbashın fəaliyyəti xüsusi diqqət çəkir. Tarixi mənbələrə görə, o, Pəncab Qanunvericilik Şurasının üzvü olub, 1897-ci ildə Qıtlıq Konfransında Pəncabı təmsil edib və 1902-ci ildə Kral VII Eduardın tacqoyma mərasimi ilə bağlı keçirilən tədbirdə Pəncabın nümayəndəsi kimi iştirak edib. Daha sonra Hindistanın Baş Qubernatorunun Qanunvericilik Şurasında da qeyri-rəsmi üzv kimi təmsil olunub.

Onun fəaliyyəti yalnız dövlət idarəçiliyi ilə məhdudlaşmayıb. Mənbələrdə Fateh Əli Xan Qızılbaşın müxtəlif ictimai və xeyriyyə layihələrinə dəstək verdiyi, Pəncabda sosial və təhsil təşəbbüslərində iştirak etdiyi qeyd olunur. 1921-ci ildə ona “Knight Commander of the Order of the Indian Empire” – Britaniya Hindistanının yüksək səviyyəli ordenlərindən biri verilib.

Qızılbaşların Cənubi Asiyada fəaliyyət göstərdiyi mühüm istiqamətlərdən biri də Kəşmir olub. Burada Qızılbaş mənşəli həkim və saray xadimləri dövlətin səhiyyə sisteminin formalaşmasında rol oynayıblar. Onların arasında Ağa Məhəmməd Baqir Qızılbaşın adı xüsusilə çəkilir.

Tarixi mənbələrə görə, Ağa Məhəmməd Baqir Qızılbaş Kəşmir hökmdarının sarayında həkim kimi fəaliyyət göstərib və tibbi xidmətlərin təşkilində mühüm rol oynayıb. Onun təşəbbüsü ilə müxtəlif bölgələrdə müalicə məntəqələri və səhiyyə müəssisələrinin yaradılması ilə bağlı işlər görülüb. Sonrakı mərhələdə Kəşmir dövlətində tibb idarəçiliyinin və səhiyyə strukturunun formalaşmasında da onun adı çəkilir.

Mənbələrdə onun Kəşmir sarayında yalnız həkim kimi deyil, eyni zamanda tibbi və inzibati məsələlər üzrə nüfuzlu şəxs kimi fəaliyyət göstərdiyi bildirilir. Ağa Baqir Qızılbaşın fəaliyyəti Kəşmirin ənənəvi tibb sistemindən daha təşkilatlanmış səhiyyə idarəçiliyinə keçid prosesinin müəyyən mərhələləri ilə əlaqələndirilir.

Qızılbaş mənşəli şəxslərin siyasi fəaliyyətinin ən parlaq nümunələrindən biri isə Nawab Sir Muzaffar Ali Khan Qizilbashdır. O, XX əsrin ortalarında Pəncab və sonrakı dövrdə Pakistan siyasi həyatında yüksək vəzifələr tutub.

Muzaffər Əli Xan Qızılbaş Pəncab siyasətində fəaliyyətə başlayıb və müxtəlif hökumətlərdə nazir vəzifələrində çalışıb. Pakistanın siyasi tarixində onun ən mühüm vəzifələrindən biri Qərbi Pakistanın baş naziri olmasıdır. O, 1958-ci ilin martından həmin ilin oktyabrına qədər bu vəzifəni icra edib.

Bundan əvvəl o, Pəncab və Qərbi Pakistan hökumətlərində müxtəlif sahələrə rəhbərlik edib. Pəncab Parlamentinin rəsmi nəşrlərində də onun qanunverici orqanda və hökumətdə müxtəlif sahələr üzrə fəaliyyət göstərdiyi görünür.

Muzaffər Əli Xan Qızılbaşın siyasi karyerasının ən mühüm mərhələlərindən biri isə Pakistanın maliyyə naziri olmasıdır. O, 1969-cu ilin avqustundan 1971-ci ilin fevralına qədər Pakistanın maliyyə naziri vəzifəsini tutub. Pakistanın Milli Assambleyasının sənədlərində də həmin dövrdə onun Maliyyə Naziri kimi fəaliyyəti təsdiqlənir.

Beləliklə, Muzaffər Əli Xan Qızılbaş həm Pakistanın regional siyasi idarəçiliyində, həm də mərkəzi hökumət səviyyəsində yüksək vəzifələr tutmuş Qızılbaş nümayəndələrindən biri kimi tarixə düşüb.

Digər mühüm şəxs Mirzə Mümtaz Həsən Qızılbaşdır. O, Pakistanın yaranmasının ilk illərində Xeyrpur dövlətinin siyasi həyatında mühüm mövqeyə sahib olub. Tarixi mənbələrə görə, Mümtaz Həsən Qızılbaş 1948-ci ildə Xeyrpur dövlətinin baş naziri təyin edilib və sonrakı illərdə həmin vəzifədə fəaliyyət göstərib. O, daha sonra Pakistanın Təsis Məclisində Xeyrpuru təmsil edən şəxslərdən biri olub.

Mümtaz Həsən Qızılbaşın fəaliyyəti Xeyrpurun Pakistanın siyasi sisteminə inteqrasiyası dövrünə təsadüf edib. Tədqiqatlarda onun həmin dövrdə Xeyrpurun idarə olunmasında mühüm rol oynadığı və dövlətin siyasi sisteminin yenidən qurulması prosesində iştirak etdiyi qeyd olunur.

Onun siyasi fəaliyyəti daha sonra Qərbi Pakistanın siyasi strukturunda da davam edib. Parlament sənədlərində Mirzə Mümtaz Həsən Qızılbaşın müxtəlif hökumət strukturlarında nazir kimi fəaliyyət göstərdiyi görünür. 1956-cı ildə Qərbi Pakistan Assambleyasının ilk iclaslarından birində o, müvəqqəti sədr funksiyasını da icra edib.

Qızılbaşların Cənubi Asiyanın siyasi tarixindəki izi yalnız Pakistanın mərkəzi hakimiyyəti ilə məhdudlaşmır. Kəşmir və Cammu bölgələrində də Qızılbaş mənşəli şəxslərin dövlət idarəçiliyi və səhiyyə sahəsində fəaliyyət göstərdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu fəaliyyətlərin bir hissəsi Britaniya Hindistanından əvvəlki Kəşmir saray idarəçiliyi dövrünə, digər hissəsi isə sonrakı siyasi mərhələlərə aiddir.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Qızılbaş kimliyi həmin şəxslərin yalnız etnik və ya ailə mənşəyini deyil, onların müəyyən tarixi icmaya bağlılığını ifadə edir. Cənubi Asiyada yaşayan Qızılbaş ailələri zaman keçdikcə yerli siyasi və ictimai mühitə inteqrasiya olunsalar da, onların bir sıra nümayəndələri öz ailə və nəsil tarixlərində Qızılbaş mənşəyini qoruyublar.

Beləliklə, Pəncabdan Kəşmirə, Xeyrpurdan Pakistanın mərkəzi hakimiyyətinə qədər uzanan bu tarix Qızılbaşların Cənubi Asiyanın ictimai-siyasi həyatında mühüm iz buraxdığını göstərir. Onların arasında dövlət məmurları, siyasətçilər, həkimlər, qanunvericilər və ictimai xadimlər olub. Xüsusilə Muzaffər Əli Xan Qızılbaşın Pakistanın maliyyə naziri və Qərbi Pakistanın baş naziri olması, Mümtaz Həsən Qızılbaşın isə Xeyrpurun siyasi idarəçiliyində yüksək vəzifə tutması bu tarixi irsin diqqətçəkən nümunələrindəndir.

Bu faktlar eyni zamanda Azərbaycan tarixinin yalnız Cənubi Qafqazla məhdudlaşmadığını, müxtəlif dövrlərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən və Azərbaycan türkləri ilə bağlı Qızılbaş ailələrindən çıxan insanların dünyanın fərqli coğrafiyalarında da siyasi, elmi, tibbi və ictimai proseslərdə iştirak etdiyini göstərən maraqlı tarixi nümunələr sırasındadır.

Hazırladı: Nigar

Həmçinin oxuyun